8.12 Beschikkingsbevoegdheid over de zaak

Vanwege het eigendomsvoorbehoud heeft de koper in beginsel niet de bevoegdheid om te beschikken over (het onvoorwaardelijk eigendomsrecht ten aanzien van) de zaak. Geregeld wordt aan de koper desondanks de bevoegdheid verleend om reeds voor vervulling van de voorwaarde de zaak over te dragen in zijn normale bedrijfsuitoefening, zodat de koper door middel van deze uitoefening van zijn bedrijf de benodigde middelen kan verwerven, waarmee hij de verkoper kan voldoen.1 Een dergelijke bevoegdheid pleegt met name te worden verleend in de gevallen dat de zaken bestemd zijn om te worden doorverkocht en de koper een wederverkoper is. Onomstreden is dat de afnemer van de koper in een dergelijk geval eigenaar wordt van de zaak. Minder duidelijk is evenwel op welke wijze de vervreemdingsbevoegdheid geconstrueerd moet worden.

Algemeen aanvaard is de opvatting dat iemand die geen eigenaar is van een zaak, deze zaak toch als beschikkingsbevoegde kan overdragen, wanneer de eigenaar toestemming heeft verleend om over de zaak te beschikken.2 Voorheen werd nog wel betoogd dat ook dan nog altijd sprake is van een overdracht door een beschikkingsonbevoegde, zij het dat als gevolg van de toestemming van de rechthebbende de verkrijger op grond van artikel 3:86 BW ook dan eigenaar werd, wanneer hij weliswaar bekend was met de beschikkingsonbevoegdheid van de vervreemder, maar afging op de toestemming van de beschikkingsbevoegde.3 Deze opvatting lijkt inmiddels niet meer te worden verdedigd.4

Met name onder invloed van het Duitse recht heeft in de Nederlandse literatuur de opvatting aan terrein gewonnen dat de rechthebbende van een zaak een ander kan machtigen om over de zaak te beschikken, zodat ook de ander beschikkingsbevoegd wordt.5 Het Duitse recht erkent een dergelijke machtiging uitdrukkelijk in § 185 BGB, waarin is bepaald dat een beschikking die een niet-rechthebbende treft, geldig is, als zij met instemming van de rechthebbende geschiedt.6 Net als in het Nederlandse recht ontbreekt een dergelijke algemene bepaling in het Oostenrijkse recht. Ook in het Oostenrijkse recht wordt de mogelijkheid om een ander te machtigen om over de zaak te beschikken echter algemeen aanvaard. Steun daarvoor wordt ontleend aan een aantal specifieke wettelijke bepalingen, zoals § 1086 ABGB, op grond waarvan degene aan wie een Verkaufsauftrag is verleend, bevoegd is om de zaak aan een derde te vervreemden.7

De machtigingsconstructie is naar Nederlands recht met name aanvaard bij middellijke vertegenwoordiging. De eigenaar van een zaak kan de middellijk vertegenwoordiger machtigen om de zaak in eigen naam als beschikkingsbevoegde te vervreemden. Er is dan sprake van contractuele verlening van beschikkingsbevoegdheid. In het arrest Mesdag II is deze constructie door de Hoge Raad geaccepteerd, door te overwegen dat de geconsigneerde weliswaar geen rechthebbende was, maar desalniettemin beschikkingsbevoegd kon zijn, indien hij deze beschikkingsbevoegdheid kon ontlenen aan de in de consignatieovereenkomst opgenomen opdracht tot verkoop.8 Bovendien zijn eventuele beperkingen van de vervreemdingsbevoegdheid die zijn opgenomen in de consignatieovereenkomst rechtstreeks van invloed op de beschikkingsbevoegdheid van de gemachtigde.

Ondanks deze algemene aanvaarding in de literatuur en rechtspraak van de mogelijkheid om een ander contractueel beschikkingsbevoegd te maken, lijkt een meerderheid in de literatuur bij een wederverkoop van onder eigendomsvoorbehoud overgedragen zaken door de koper voor een andere constructie te kiezen.9 Die constructie houdt in dat de bevoegdheid om de zaak in te normale bedrijfsuitoefening te vervreemden een alternatieve opschortende voorwaarde vormt, waaronder de overdracht heeft plaatsgevonden. De koper wordt niet alleen eigenaar als hij de verschuldigde tegenprestatie voldoet, maar tevens als hij overgaat tot vervreemding van de verkochte zaak in de normale bedrijfsuitoefening. Hierna wordt aan beide constructies aandacht besteed en vervolgens betoogd dat de bevoegdheid om als koper de zaak voor vervulling van de voorwaarde te vervreemden – in overeenstemming met de situatie bij middellijke vertegenwoordiging – moet worden begrepen als een contractuele verlening van beschikkingsbevoegdheid.10

Voorafgaand daaraan verdient het opmerking dat het bij dit alles in de eerste plaats aankomt op de uitleg van het beding van eigendomsvoorbehoud en de vervreemdingsbevoegdheid.11 Afhankelijk van de precieze formulering van de vervreemdingsbevoegdheid kan het zo zijn dat een van beide constructies meer voor de hand ligt.12 In het navolgende wordt dan ook onderzocht hoe de constructie van de vervreemdingsbevoegdheid moet worden begrepen wanneer de koopovereenkomst daarover niet met zoveel woorden uitsluitsel geeft.