9.2 De pedagogische opdracht van het onderwijs

Naast de legitimatie door de normatieve democratietheorieën vormt de pedagogische opdracht een tweede legitimatiebron voor burgerschapsvorming. In 1992 start minister Ritzen (PvdA) hierover een discussie met het onderwijsveld.1 Hij nodigt ouders, leraren en schoolbesturen uit om samen in actie te komen.2 Aanvankelijk is het de bedoeling om alleen de waarden-en normenoverdracht op school tot onderwerp van het debat te maken.3 Gaandeweg is dit door Ritzen verbreed tot een debat over vormingsdoelen.4 De persoonsvorming, de socialisatie en kwalificatie van en de vorming tot democratisch burger zijn daarbij als de kerndoelen van het onderwijs aangemerkt.5 Uit het debat blijkt een streven om leerlingen te vormen tot democratische burgers6, waarbij er in het kader van de persoonsvorming aandacht is voor de verwerving van democratisch burgerschap en van lokaal, nationaal én world citizenship.7

Een stap voorwaarts in het discours over de pedagogische opdracht vormt de dissertatie Kinderen als medeburgers (1995) van De Winter, waarin de noodzaak van de democratische opvoeding wordt benadrukt.8 Een decennium later wijst hij op het belang van de participatieopvoeding in een democratisch-pedagogisch offensief, hetgeen ‘niet langer slechts een kwestie is van de vele individuele pedagogische keuzes, maar van de pedagogische verantwoordelijkheid van de samenleving’.9 De participatie-ontwikkeling en een sociaal ethische component in de lerarenopleiding is eveneens nodig, omdat leraren de leerlingen moeten voorbereiden op hun plaats in de plurale samenleving.10

De relatie tussen het waardenvol opleiden van leraren en de opdracht om de persoonlijke identiteitsvorming van leerlingen te stimuleren vormt daarbij de kern.11 De vraag stelt zich hierbij of ‘het onderwijs de leerlingen moet vormen tot een kritisch zelfbepalend persoon of tot een sociaal betrokken wezen, of tot beide’.12 De meningen zijn verdeeld. De nog te bespreken pedagogen Veugelers & De Kat zien de pedagogische identiteit van politieke socialisatie zich bij voorkeur richten op ‘de ontwikkeling van een kritisch-democratisch burgerschap dat zelfsturing, sociale betrokkenheid, kritische meningsvorming en daarop gebaseerd handelen impliceert’.13 Ten Dam zou veeleer de persoonsidentiteit meer willen benadrukken. Zij ziet dit als belangrijk met het oog op het willen en kunnen participeren van burgers in de democratische, multiculturele samenleving.14

Savater ziet de school ‘als de hoeder van de verworvenheden van de beschaving die niet verworpen kunnen worden, zonder concessies te doen aan de barbarij’.15 Het onderwijs bevordert een bepaald menstype boven andere, het wil een model van burgerschap, van arbeidsethos, van psychologische rijpheid overdragen. ‘Samen op de bres staan voor het behoud van de democratische beschaving’ is zijn parool.16 Dat vraagt om de vorming van leerlingen tot democratisch burgerschap. Savater stelt dat de huidige tijd twee alternatieven biedt aan mensen die de politiek schuwen voor het actief burgerschap: ‘de individuele vrijheid en het universeel kosmopolitisme’.17