3.4.3 Sub 1: ‘de handelaar’

Onderdeel 1 stelt strafbaar de persoon die door middel van een wervingshandeling, een beïnvloedingsmiddel en met het oogmerk van uitbuiting een slachtoffer heeft benaderd. Eenvoudig gesteld betreft het de strafbaarstelling van de handelaar, de persoon die in het traject voorafgaand aan de uitbuiting actief is. Deze activiteiten zijn gericht op de verwezenlijking van het einddoel: de uitbuiting of de verwijdering van organen.1 Zoals opgemerkt in paragraaf 3.2.3 zijn de eerste twee subleden van lid 1 ingevoerd naar aanleiding van het VN Protocol mensenhandel en het EU Kaderbesluit mensenhandel.2 Zowel deze internationale instrumenten als de Nederlandse bepaling gaan uit van drie componenten: wervingshandelingen, ongeoorloofde middelen en het oogmerk van uitbuiting. In de navolgende deelparagrafen wordt ingegaan op de betekenis van deze drie vereiste componenten. Die betekenis is echter niet alleen relevant voor sub 1. In andere subleden wordt eveneens naar de wervingshandelingen of de beïnvloedingsmiddelen van dit sublid verwezen. De bespreking is ook voor die subleden van belang.3

De handelingen in sub 1 – werven, vervoeren, overbrengen, huisvesten of opnemen – zijn ontleend aan het VN Protocol mensenhandel. De term ‘huisvesten’ stamt af van het in het protocol gebruikte begrip ‘harbouring’. Uit de wetsgeschiedenis blijkt niet dat de wetgever met deze vertaling een nauwere betekenis heeft willen geven dan het protocol.4 De memorie van toelichting geeft verder geen nadere definitie van de begrippen. Vermeld wordt dat de activiteiten zijn gericht op de verwezenlijking van het einddoel: de uitbuiting of de verwijdering van organen.5 De begrippen dienen ruim te worden opgevat en in overeenstemming met het dagelijks taalgebruik.6 Tot slot zijn de begrippen neutraal en feitelijk bedoeld en staan los van de vraag of sprake is geweest van enig dwangmiddel.7 Wel dient een relatie aanwezig te zijn tussen de handeling en het oogmerk van de dader. Een wervingshandeling is dus alleen relevant als dit betrekking heeft op uitbuiting.8

In de jurisprudentie wordt niet altijd expliciet ingegaan op de keuze voor een bepaalde wervingshandeling of voor diverse handelingen.9 Het wordt dan als vanzelfsprekend gehouden dat de feiten en omstandigheden duiden op bepaalde wervingsvormen. Die wervingsvormen kunnen elkaar bovendien overlappen.

Werven is het aantrekken of rekruteren van slachtoffers.10 Dit behelst iedere daad waardoor een persoon wordt aangeworven teneinde die persoon in een uitbuitingssituatie te brengen. Niet behoeft te blijken dat de wijze van aanwerving de keuzevrijheid van het slachtoffer heeft beperkt.11

Vervoeren heeft betrekking op het verplaatsen of transporteren van het slachtoffer. De Van Dale definieert het als naar elders voeren, overbrengen of overdragen.12 De Hoge Raad oordeelde in een zaak waarin het oude mensenhandel artikel 250a Sr centraal stond en de term ‘medenemen’ nog werd gebruikt, dat het hierbij niet noodzakelijk is dat de mensenhandelaar zelf meereist.13 Te verwachten valt dat dit evenzo het geval is bij de term ‘vervoeren’ in artikel 273f Sr. Het vervoeren kan aldus samenvallen met het overbrengen (zie hierna). De beide wervingshandelingen waren bijvoorbeeld aan de orde in een zaak waarin de verdachte zijn minderjarig nichtje van Turkije naar Nederland had gehaald om haar vervolgens uit te buiten in het huishouden.14

Overbrengen behelst het verplaatsen van het slachtoffer van de ene plaats naar de andere.15 Overbrengen kan samenvallen met vervoeren. Een voorbeeld betreft de hierboven genoemde zaak waarin verdachte zijn nichtje uit Turkije naar Nederland overbrengt.16

Huisvesten is het herbergen of het verschaffen van onderkomen aan iemand.17 Dat handelaren eveneens een onderkomen regelen voor slachtoffers is in meerdere zaken terug te zien. De afhankelijkheid van de handelaar voor huisvesting, kan tevens een indicatie zijn voor de kwetsbaarheid van de slachtoffers. Zie voor het huisvesten van buitenlandse slachtoffers bijvoorbeeld het vonnis van Rechtbank Rotterdam op 21 januari 2016.18 Hier ging de huisvesting gepaard met onevenredige huurbedragen. Een ander voorbeeld is het vonnis van de Rechtbank Rotterdam van 1 juni 2015. Het betrof hier Hongaarse slachtoffers.19 Zie voorts het arrest van Hof Arnhem-Leeuwarden, in deze zaak werden Roemenen geherbergd.20 De huisvesting kan evenwel ook bij Nederlandse slachtoffers aan de orde zijn. Zie bijvoorbeeld het vonnis van Rechtbank Gelderland op 23 oktober 2015.21 In deze zaak werden drugsverslaafde slachtoffers voorzien van een onderkomen.

Met opnemen is bedoeld iemand een plaats te geven.22 Iemand ‘van straat opnemen’ legt de Van Dale uit als iemand ‘in huis brengen’.23 Opnemen kan dus samenvallen met huisvesten. Zie bijvoorbeeld het arrest van Hof Arnhem-Leeuwarden.24 Het betrof in deze zaak de huisvesting en opname van Roemeense straatkrantverkopers.

De ongeoorloofde middelen in sub 1 – dwang, geweld of een andere feitelijkheid, dreiging met geweld of een andere feitelijkheid, afpersing, fraude, misleiding, misbruik van uit feitelijke omstandigheden voortvloeiend overwicht, misbruik van een kwetsbare positie of het geven of ontvangen van betalingen of voordelen om de instemming van een persoon te verkrijgen die zeggenschap over die ander heeft – zijn grotendeels overgenomen van artikel 250a Sr. De wetgever plaatste de volgende opmerking over deze middelen in de memorie van toelichting bij artikel 250ter (oud) Sr:

Kenmerkend aan de begrippen dwang, geweld, dreiging, afpersing, fraude en misleiding is dat ze een beperking op de negatieve vrijheid met zich brengen. Met het inzetten van deze beïnvloedingsmiddelen bepaalt de handelaar de mogelijkheden van het slachtoffer. Dwang, geweld, dreiging en afpersing kunnen het slachtoffer dwingen tot het accepteren van een baan, ook al wil het slachtoffer dit eigenlijk niet. Fraude en misleiding kunnen het slachtoffer laten instemmen met een baan, terwijl het slachtoffer niet had ingestemd indien het op de hoogte was geweest van de werkelijke condities van de baan. In alle gevallen manipuleert de handelaar de te kiezen alternatieven. Misbruik betreft geen inbreuk op de negatieve vrijheid, maar het zorgt er mogelijk wel voor dat de positieve vrijheid niet wordt vergroot of zich niet verder gunstig ontwikkelt.26

Uiteindelijk leidt het middel ertoe dat het slachtoffer kan worden uitgebuit.27 Het middel hoeft overigens niet tegen het slachtoffer zelf te worden ingezet. Denkbaar is dat de pressie wordt uitgeoefend jegens een derde die vervolgens het slachtoffer overlevert aan de wil van de dader.28 Familie van het slachtoffer kan bijvoorbeeld onder druk worden gezet om het familielid over te halen aan de wensen van de derde te voldoen.29 Het opzetvereiste zit in alle ongeoorloofde gedragingen besloten.30

De dwangmiddelen zijn overigens niet vereist bij minderjarige slachtoffers (lid 1 sub 2) en bij de werving van personen in het ene land om in het andere land in de prostitutie te gaan (lid 1 sub 3).

De middelen geweld en een andere feitelijkheid zijn overgenomen van artikel 250a (oud) Sr. Het middel dwang is toegevoegd naar aanleiding van het VN Protocol mensenhandel. De redactie van de delictsomschrijving maakt duidelijk dat de inhoud en reikwijdte van de verschillende middelen niet van fundamenteel belang zijn. In de tenlastelegging kunnen alle drie de middelen worden opgenomen en de middelen kunnen elkaar overlappen. Zij zijn geen doel op zich, maar moeten uiteindelijk kunnen leiden tot het gevolg, de uitbuiting. De reikwijdte van ‘dwang’, ‘geweld’ of ‘een andere feitelijkheid’ markeert slechts een externe grens van aansprakelijkheid, maar geen duidelijke interne grens tussen de middelen.31 Uit mensenhandeljurisprudentie blijkt dan ook dat de begrippen niet specifiek van elkaar worden gescheiden.32 Om iets te kunnen zeggen over de afzonderlijke betekenissen wordt daarom eveneens gebruik gemaakt van jurisprudentie met betrekking tot de delicten verkrachting (art. 242 Sr), aanranding van de eerbaarheid (art. 246 Sr), openlijke geweldpleging (art. 141 Sr) en dwang (art. 284 Sr) aangezien deze delicten (deels) dezelfde beïnvloedingsmiddelen bevatten.

Dwang betreft een overkoepelend begrip waaronder geweld of een andere feitelijkheid dan wel de dreiging met geweld of een andere feitelijkheid kan worden geschaard. De Van Dale definieert dwingen met ‘het (door geweld) onmogelijk maken anders dan op een bepaalde wijze te handelen’. Het is sterker dan noodzaken.33 Volgens het conceptuele model uit hoofdstuk 2 kan dwang enkel plaatsvinden door het gebruik van fysieke krachten of bedreiging met fysieke of psychische schade. In jurisprudentie wordt ‘dwingen’ evenwel ruimer uitgelegd dan in het conceptuele model. Binnen de rechtspraak wordt óók van dwingen gesproken indien beïnvloeding plaatsvindt door ‘een andere feitelijkheid’. De onbepaaldheid van het woord ‘feitelijkheid’ biedt ruimte voor een brede interpretatie (zie hierna). De Hoge Raad heeft zich onder meer in diverse zaken met betrekking tot verkrachting en aanranding van de eerbaarheid uitgelaten over de betekenis van dwang. Zo kan van dwingen sprake zijn als de dader opzettelijk veroorzaakt dat het slachtoffer de handelingen tegen zijn wil ondergaat.34 Dwang kan voorts aan de orde zijn in een situatie waarin het slachtoffer zich erg moeilijk aan bepaalde (in casus: ontuchtige) handelingen kan onttrekken.35 De dwang kan voorts bewezen worden verklaard indien het onverhoedse karakter van het handelen van verdachte het slachtoffer overvalt en verzet voorkómt.36 Het enkele bestaan van een afhankelijkheidsrelatie of van wetenschap van een licht verstandelijke beperking is evenwel onvoldoende voor dwingen.37

Geweld betreft de aanwending van, in de regel, fysieke kracht. Het geweld dient van zodanig gewicht te zijn, dat het geschikt is het in de betreffende bepaling beschermde rechtsgoed in gevaar te brengen.38 Een bewezenverklaring kan volgen indien sprake is van handelingen die als gewelddadig kunnen worden beschouwd.39 Een bewezenverklaring is echter ook mogelijk indien de feiten en omstandigheden apart van elkaar niet direct gewelddadig zijn, maar tezamen wel een dergelijk karakter hebben.40 Zo heeft de Hoge Raad geoordeeld dat het dreigend heffen van een slagwapen (gepaard gaand met het in een groep schoppen, slaan en schieten),41 of het dreigend oplopen met stenen in de hand,42 het onverhoeds handelen,43 of het zeggen van ‘hou je kalm!’,44 onder omstandigheden ‘geweld’ oplevert.45 De reikwijdte van het begrip is niet beperkt tot het aanwenden van fysieke kracht. Artikel 81 Sr stelt met geweld gelijk ‘het brengen in een staat van bewusteloosheid of onmacht’.46 Het geweld hoeft voorts geen nadelige gevolgen zoals lichamelijk letsel te hebben.47 Uiteindelijk dient het geweld van voldoende substantie te zijn om de weerstand van het slachtoffer te breken. Minder ernstig geweld, bijvoorbeeld simpele fysieke druk die het slachtoffer belet te ontsnappen, levert geen geweld, maar ‘een andere feitelijkheid’ op.48 De grens tussen ‘geweld’ en ‘een andere feitelijkheid’, is niet altijd scherp te trekken. Die afgrenzing hangt mede af van de weging en waardering van de omstandigheden van het geval.49 Hoe ruimer de rechter het begrip ‘geweld’ interpreteert, hoe minder groot de noodzaak is het middel ‘een andere feitelijkheid’ op te nemen.50

Bij het middel een andere feitelijkheid kan worden gedacht aan het uitoefenen van druk en het opwerpen van belemmeringen die zowel van fysieke als van psychische aard kunnen zijn.51 De wetgever noemt als voorbeeld iemand die onder invloed van drugs of alcohol zo bedreigend overkomt dat men zich niet durft te verzetten.52 Eveneens kan worden gedacht aan ‘ernstige ongewenste intimiteiten op de werkvloer’, maar deze moeten wel zo bedreigend zijn dat het slachtoffer er ook echt door gedwongen wordt, en geen weerstand kan bieden.53 In de jurisprudentie zijn onder meer aangemerkt als feitelijkheid:54 fysieke handelingen,55 het afsnijden van vluchtwegen,56 het uitspreken van woorden,57 het aanwenden van gezag of overwicht,58 het openbaren van gevoelig materiaal,59 en onverhoeds handelen.60 Een fysieke belemmering kan tevens ‘geweld’ opleveren. Bij minder ernstige vormen is de kwalificatie ‘een andere feitelijkheid’ echter meer op zijn plaats.61 De grens tussen wat wel en niet als een feitelijkheid in de zin van dit artikel moet worden gezien, is niet altijd duidelijk te trekken. De term feitelijkheid duidt zelf al aan dat de betekenis onbepaald is.62 Er dient een relatie te zijn tussen de feitelijkheid en het handelen of nalaten van het slachtoffer. De feitelijkheid moet zo bedreigend zijn dat wanneer zij niet wordt gebezigd, het slachtoffer niet zou hebben gehandeld, of in ieder geval niet op het ogenblik waarop en in de omstandigheden waarin hij thans gehandeld of niet gehandeld heeft.63 In feite kan iedere gedraging hieronder worden geschaard die geschikt is een ander te beïnvloeden.64 Als de definitie echter werkelijk zo ruim zou zijn, zouden andere beïnvloedingsmiddelen overbodig zijn. De aanduiding ‘of een andere feitelijkheid’ in artikel 273f Sr maakt duidelijk dat het gaat om een restcategorie. Alleen díe gedragingen zijn relevant, die niet vallen onder een van de andere beïnvloedingsmiddelen.65

In de rechtspraktijk wordt het middel meestal in combinatie met andere beïnvloedingsmiddelen bewezen verklaard (zowel bij arbeidsuitbuiting als bij seksuele uitbuiting).66 Een voorbeeld waarin ‘feitelijkheid’ goed tot uitdrukking kwam, betreft het vonnis van de Rechtbank Amsterdam van 21 juni 2011.67 De feitelijkheid betreft in deze zaak het aanleggen van een relatie met het slachtoffer, het verschaffen van onderdak aan haar, het brengen tot prostitutie, het in de gaten houden en het haar laten afsluiten van telefoonabonnementen. Deze feitelijkheden gingen gepaard met het tevens bewezen verklaarde middel ‘bedreiging’. De zaak maakt duidelijk dat beïnvloeding met behulp van een zogenoemde loverboy-methode als ‘feitelijkheid’ kan worden gezien.68 Tegelijkertijd is verdedigbaar dat dergelijke beïnvloeding beter past onder de middelen ‘misbruik van een kwetsbare positie’ dan wel ‘misbruik van een overmachtsituatie’. In deze zaak had kunnen worden volstaan met een bewezenverklaring van de middelen ‘bedreiging’ en ‘misbruik’. Het beinvloedingsmiddel lijkt in de praktijk dan ook weinig betekenis te hebben. Potentieel heeft het middel evenwel een groot bereik. De onbepaaldheid van de term ‘een andere feitelijkheid’ laat ruimte voor een brede interpretatie. Als feitelijkheid zou bijvoorbeeld kunnen gelden het aanmoedigen van een ander om bepaald werk te verrichten. Deze gedraging behelst niet per definitie dwang, bedreiging, misbruik of misleiding, maar kan wel worden gezien als ‘een andere feitelijkheid’. Met name bij sub 4 zorgt de term voor een brede tekstuele reikwijdte van de delictsomschrijving. Het een ander laten tekenen van een contract waardoor iemand wordt bewogen tot het verrichten van arbeid, zou door het gebruik van dit beïnvloedingsmiddel tekstueel gezien onder het sublid kunnen vallen. Het is de vraag of deze mogelijke brede lezing wenselijk is. In § 3.4.4 en hoofdstuk 6 wordt hierop teruggekomen.

Bij dit middel is het geweld of de feitelijkheid niet daadwerkelijk toegepast, maar wordt dit als onaangename ervaring of ongewenste toestand in het vooruitzicht gesteld. De bedreiging dient ervoor te zorgen dat het gevolg in werking treedt. In dit sublid is het gevolg gericht op de uitbuiting. Van bedreiging (met geweld) kan sprake zijn indien de dader een dermate dreigende situatie heeft gecreëerd dat de vrees van het slachtoffer (voor geweld of een andere feitelijkheid) gerechtvaardigd is.69 Het kwaad dat het slachtoffer vreest, hoeft niet afkomstig te zijn van de verdachte zelf. Hij kan ook vrees opwekken voor rampen of ziekten die het slachtoffer kunnen overkomen als het slachtoffer niet meewerkt.70 Als voorbeeld kan worden genoemd het dreigen door middel van een voodoo-ritueel.71 Dat het inzetten van voodoo als bedreigend wordt aangemerkt, toont aan dat het bestanddeel niet puur mag worden geobjectiveerd. De aard van de bedreiging dient niet alleen te worden getoetst aan de indruk die zij in het algemeen op redelijke mensen zou maken: het gaat erom dat de bedreigde persoon opzettelijk vrees is aangejaagd voor een handeling die iets ergs zou teweeg brengen.72

Blijkens artikel 317 Sr betreft afpersing het dwingen van een ander door geweld of de dreiging met geweld. Machielse stelt evenwel in zijn commentaar bij artikel 273f Sr dat – gelet op de internationale wortels van de bepaling – het begrip afpersing ruim moet worden uitgelegd en niet strikt volgens de delictsomschrijving van artikel 317 Sr.73 In dat geval zou bijvoorbeeld eveneens sprake zijn van afpersing bij het dwingen van een ander door ‘een andere feitelijkheid’ of de dreiging met ‘een andere feitelijkheid’ (in plaats van geweld). Of nu wordt uitgegaan van een strikte interpretatie volgens artikel 317 Sr of een ruime interpretatie, het middel valt in alle gevallen samen met de beïnvloedingsmiddelen ‘geweld of een andere feitelijkheid’ dan wel de ‘dreiging met geweld of een andere feitelijkheid’.

De Van Dale omschrijft fraude als ‘valsheid en bedrog’.74Artikel 326 Sr stelt dat bedrog kan plaatsvinden door het aannemen van een valse hoedanigheid, het aanwenden van listige kunstgrepen of een samenweefsel van verdichtsels. Eén enkele leugen is onvoldoende voor fraude in de zin van artikel 326 Sr.75 Een voorbeeld van een mensenhandelzaak waarin fraude bewezen is verklaard betreft het vonnis van de Rechtbank Zwolle-Lelystad van 14 december 2012.76 In deze zaak werden Turken, Grieken, Hongaren en Polen tewerkgesteld in een slachterij. Verdachte had een administratieve chaos gecreëerd door te werken met voorschotten, inhoudingen, leningen en valselijk opgemaakte kwitanties. Hierdoor hadden de slachtoffers geen overzicht in hun financiële situatie waardoor zij nog afhankelijker waren van verdachte.

Dit middel valt samen met het beïnvloedingsmiddel misleiding. Misleiding betreft een ruimer begrip dan fraude (één grote leugen jegens het slachtoffer is bijvoorbeeld wel voldoende voor misleiding). Let wel, ik ga er hierbij van uit dat de fraude plaatsvindt jegens het slachtoffer. Als daarentegen het middel fraude bewezen kan worden indien niet het slachtoffer zelf wordt bedrogen, maar een ander, bijvoorbeeld de overheid, kan het middel ruimer uitvallen dan misleiding. Stel dat bewust bepaalde voorschriften niet worden nageleefd: er wordt gewerkt met dubbele contracten en valse loonstroken in strijd met de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag. Als het slachtoffer op de hoogte is van deze gang van zaken, wordt alleen de overheid voorgelogen. Dit valt dan niet onder misleiding, maar wel onder fraude. Het ligt echter niet in de rede dat dit middel zo dient te worden geïnterpreteerd. Net zoals de andere beïnvloedingsmiddelen worden ingezet tegen het slachtoffer, ligt het voor de hand dat ook dit middel moet worden ingezet jegens het slachtoffer. Het middel fraude lijkt dan ook geen meerwaarde te hebben naast het middel misleiding.

Bij misleiding wordt doelbewust een foute voorstelling van zaken gegeven.77 Verkeerde informatie kan bijvoorbeeld worden verschaft over de aard van het werk of de omstandigheden waaronder de arbeid moet worden verricht. Net zoals bij ‘dwingen door een andere feitelijkheid’ moet de misleiding van dien aard zijn dat het slachtoffer daardoor wordt bewogen tot arbeid of diensten. Als de misleiding niet zou zijn toegepast, dan zou het slachtoffer zich niet beschikbaar hebben gesteld of in ieder geval niet onder de omstandigheden waarin hij dat door de misleiding heeft gedaan. De term ‘misleiden’ hoeft niet nader te worden geconcretiseerd in de tenlastelegging. Aan deze term komt namelijk voldoende feitelijke betekenis toe.78

Van misleiding is bijvoorbeeld sprake in een zaak waarin verdachte buitenlandse vrouwen via een relatiebemiddelingsbedrijf naar Nederland heeft laten reizen onder het voorwendsel dat hij met hen een relatie aan wilde gaan, en dat hij rijk was, terwijl zijn eigenlijke bedoeling was de vrouwen in de prostitutie te brengen. De Hoge Raad acht dit verheimelijken van de eigen bedoeling (het werken in de prostitutie) specifiek een kenmerk van misleiding.79 Een voorbeeld van een arbeidsuitbuitingszaak waarin misleiding bewezen is verklaard, betreft het vonnis van de Rechtbank Rotterdam van 1 juni 2015.80 In deze zaak werd Hongaren per direct werk voor een langere periode tegen een goed netto uurloon in Nederland voorgehouden. In de praktijk bleek dat het werk niet of niet continu beschikbaar was. En in de gevallen dat er wel werk was, werden de salarissen afgepakt.

Bij deze middelen wordt misbruik gemaakt van een overwichtssituatie of van een kwetsbare positie.81 Blijkens de wetsgeschiedenis wordt misbruik van uit feitelijke verhoudingen voortvloeiend overwicht op seksueel gebied verondersteld aanwezig te zijn indien het gaat om een prostituee die in een situatie verkeert of komt te verkeren die niet gelijk is aan de omstandigheden waarin een mondige prostituee in Nederland pleegt te verkeren.82 Of hier sprake van is kan veelal uit de omstandigheden worden afgeleid. Een uit een ontwikkelingsland afkomstig persoon of een aan verdovende middelen verslaafde verkeert meestal niet in een situatie waarin een onafhankelijke zelfstandige opstelling mogelijk is, vergelijkbaar met een mondige Nederlandse prostituee. Het woord ‘mondig’ doelt daarbij op een zekere rijpheid die de prostituee in staat stelt de gevolgen van haar handelen te overzien en zelfstandig beslissingen te nemen.83 Deze uitleg leidt tot objectivering van het bestanddeel. De werknemer wordt vergeleken met een ‘normale mondige Nederlandse werknemer’, een maatman. Indien de vergelijking negatief uitpakt voor de werknemer in kwestie, kan eventueel misbruik van uit feitelijke omstandigheden voortvloeiend overwicht worden aangenomen.84 Onder kwetsbare positie moet volgens de wetgever in ieder geval worden begrepen een situatie waarin een persoon geen andere werkelijke of aanvaardbare keuze heeft dan het misbruik te ondergaan.85 Deze uitleg dient als ondergrens. De term ‘mede begrepen’ geeft aan dat het middel ruimer kan worden uitgelegd.86 Net zoals bij misleiding komt aan de term ‘misbruik van een kwetsbare positie’ voldoende feitelijke betekenis toe, en hoeft dit niet nader te worden geconcretiseerd in de tenlastelegging.87

In zijn arrest van 27 oktober 2009 heeft de Hoge Raad geoordeeld dat voorwaardelijk opzet op het misbruik van de feitelijke omstandigheden of de kwetsbare positie voldoende is. Toereikend is dat de dader zich bewust moet zijn geweest van de kwetsbare positie dan wel de relevante feitelijke omstandigheden van de betrokkene waaruit het overwicht voortvloeit, dan wel moet worden verondersteld voort te vloeien.88

De middelen ‘misbruik van uit feitelijke omstandigheden voortvloeiend overwicht’ en ‘misbruik van een kwetsbare positie’ lopen in de praktijk vaak in elkaar over. Zo oordeelde het Hof ’s-Hertogenbosch in de zaak ‘Chinese horeca’ – waarin illegale Chinezen gemiddeld zes dagen per week, elf uur per dag tegen een zeer geringe vergoeding aan het werk zijn gesteld – dat zowel sprake was van misbruik van een kwetsbare positie als van uit feitelijke omstandigheden voortvloeiend overwicht.89 De werknemers spraken geen Nederlands en verkeerden daardoor in een kwetsbare positie. Bovendien hadden zij geen Nederlands netwerk, waren zij illegaal in Nederland en waren zij daardoor afhankelijk van verdachte voor onderdak en werk. De verdachte heeft zowel van de uit feitelijke omstandigheden voortvloeiend overwicht als van de kwetsbare positie gebruik gemaakt. Het feit dat een slachtoffer kwetsbaar is, zal vaak met zich brengen dat de verdachte zichzelf makkelijk in een overwichtsituatie kan plaatsen waarin hij externe omstandigheden tegen het slachtoffer kan inzetten. Beide middelen kunnen dan worden bewezen.

Dit beïnvloedingsmiddel ziet uitsluitend op het geven of ontvangen van betalingen aan of van degene die zeggenschap over het slachtoffer heeft.90 Een gezagsrelatie kan voortvloeien uit de wet of uit een overeenkomst, of uit feitelijke omstandigheden. Betalingen aan het slachtoffer om die te bewegen tot het verrichten van arbeid zijn geen dwangmiddel als in dit lid bedoeld.91 Het middel is eveneens opgenomen in het VN Protocol mensenhandel. In de voorbereidende stukken bij het protocol is niet ingegaan op de betekenis en noodzaak van dit middel.92 Ook in de Nederlandse wetsgeschiedenis is daarover niets te vinden. Het middel lijkt geen betekenis te hebben in de praktijk. Zoals reeds opgemerkt hoeven de diverse middelen niet direct te worden ingezet tegen het slachtoffer. Druk kan worden uitgeoefend jegens een derde die vervolgens het slachtoffer overlevert aan de wil van de dader. Verder hoeven de beïnvloedingsmiddelen bij minderjarigen sowieso niet bewezen te worden (zie lid 1 onderdeel 2). Het gaat hier dus om de situatie waarin een ander zeggenschap heeft over een meerderjarig slachtoffer. Stel dat een vrouw geld wordt geboden om haar man te laten uitbuiten. De vrouw dwingt haar man mee te werken. Er is dan sprake van het middel dwingen. Het is niet het geld waardoor het slachtoffer zich beschikbaar stelt. Het is de vrouw die zeggenschap over hem heeft waardoor hij zich beschikbaar stelt. Indirect heeft de mensenhandelaar dan eveneens gedwongen. Misschien dat dwang in bepaalde situaties niet aan de orde is. Wellicht dat de vrouw (na het innen van het geld van de mensenhandelaar) op haar man inpraat en zegt dat het toch echt het beste is voor hen als hij zich beschikbaar stelt tot het verrichten van arbeid binnen een uitbuitingssituatie. Het is in die gevallen alleen wenselijk van mensenhandel te spreken indien misbruik is gemaakt van de kwetsbare positie van de man of indien de vrouw misbruik heeft gemaakt van een overwichtssituatie. Bovendien kan gesteld worden dat indien de mensenhandelaar weet heeft van de onderdanige positie van de man en hij daarop inspeelt door zijn vrouw geld te bieden, hij dírect misbruik maakt van uit feitelijke omstandigheden voortvloeiend overwicht. Het middel voegt aldus geen waarde toe.

De term ‘oogmerk van uitbuiting’ geeft aan dat de daadwerkelijke uitbuiting nog niet hoeft te hebben plaatsgevonden. ‘Oogmerk’ duidt op een zwaardere opzetvariant: gewoon opzet en voorwaardelijk opzet op de uitbuiting zijn onvoldoende. Als het oogmerk van uitbuiting aanwezig is, kan al een veroordeling voor mensenhandel volgen zonder dat de daadwerkelijk uitbuiting heeft plaatsgevonden.93 Een voorbeeld betreft de uitspraak van de Recht- bank Haarlem van 1 juni 2010.94 In deze zaak heeft de verdachte de slachtoffers van Benin naar Nederland begeleid. Hij had hen door middel van voodoo laten zweren dat zij het geldbedrag voor deze reis zouden terugbetalen op straffe van overlijden. Daarbij was hen beloofd dat zij een baan zouden krijgen op de plaats van bestemming, waarmee zij het geldbedrag terug konden betalen. Verdachte had de slachtoffers in een afhankelijke positie gebracht door de paspoorten af te nemen. Bovendien bevonden beide slachtoffers zich al in een kwetsbare positie (zo was het ene slachtoffer vanwege zijn homoseksualiteit weggegaan uit Nigeria en het andere slachtoffer gevlucht, omdat zij van haar ouders moest trouwen met een oudere man). De verdachte is op het vliegveld in Nederland aangehouden voordat de slachtoffers überhaupt arbeid of diensten hadden verricht. Sub 1 laat de ruimte om bij een dergelijke gedraging tot een veroordeling van het voltooide delict te komen.