d. Naburigheid

De landerijen die de verkrijger reeds in zijn bezit had, dienden naburig zijn aan de nieuw verkregen landerijen. Verwarrend was dat in de Toelichting WBR in dit kader gesproken werd van ‘aangrenzende’ landerijen. De term ‘aangrenzend’ is echter niet synoniem aan ‘naburig’; laatstgenoemd begrip is een stuk ruimer.1 De wetgever heeft tijdens de mondelinge behandeling in de Tweede Kamer van het amendement waarbij artikel 15, lid 1, onderdeel q is ingevoerd, enige woorden aan het begrip naburigheid gewijd.2 Daarbij verwees de minister naar het burenrecht in het Burgerlijk Wetboek.3 Hiermee werd de verwarring zo mogelijk nog groter, omdat er in het burenrecht geen algemeen geldend begrip ‘naburig’ bestaat: de ene keer worden er uitsluitend aangrenzende erven mee bedoeld, 4 terwijl er de andere keer tevens niet-aangrenzende erven mee worden bedoeld.5 De enige conclusie die uit de wetsgeschiedenis is te trekken, is dat ‘naburig’ ruimer is dan ‘aangrenzend’, maar hoeveel ruimer is niet te zeggen.6 De praktijk werd dus vanaf de invoering van dit nieuwe criterium met onduidelijkheid opgezadeld. Dit zal ook blijken uit de hierna te bespreken jurisprudentie.

De staatssecretaris van Financiën heeft in een resolutie van 16 december 19747 het begrip ‘naburig’ als volgt omschreven:

Ook deze omschrijving maakte geen einde aan de bestaande onduidelijkheid.

Gelukkig is de naburigheidseis uiteindelijk, per 1 januari 2001, nader geconcretiseerd in artikel 6a, lid 1, onderdeel a UBBR.8 Uit dit artikel bleek dat landerijen als naburig konden worden beschouwd wanneer zij ten opzichte van de verkregen landerijen zodanig gelegen waren dat de afstand tussen de oude en de nieuwe landerijen niet groter is dan tien kilometer. Deze afstand werd gemeten over de openbare weg en zonder dat men zich hoefde te begeven over het eigendom van een derde, anders dan krachtens verkregen recht.9 De tijd gedurende welke de eerstbedoelde landerijen reeds in juridische eigendom, economische eigendom, erfpacht of beklemming van de verkrijger waren, was hierbij irrelevant.

De invoering van artikel 6a, lid 1, onderdeel a UBBR maakte een einde aan de bonte verzameling jurisprudentie over het naburigheidsvereiste. Vóór de invoering van dit artikel was men aangewezen op de rechtspraak. Daarnaast bestond er sinds 17 juli 1990 een praktische handelwijze, door de staatssecretaris aangekondigd, 10 inhoudende dat er tot een afstand van vijf kilometer sprake was van naburigheid, terwijl dit bij een afstand tussen de vijf en zes kilometer afhankelijk was van de feiten en omstandigheden.11 Dit tot 1 januari 2001 geldende beleid bood weliswaar enige houvast, maar de onduidelijkheid bleef niettemin aanwezig. Met name in de periode tot juli 1990 diende de praktijk zich te redden met een verzameling van diverse, elkaar soms tegensprekende uitspraken van verschillende gerechtshoven en arresten van de Hoge Raad. Een kleine, willekeurige selectie ter illustratie:12

Uit de hiervoor weergegeven jurisprudentie blijkt nog maar eens het belang van artikel 6a, lid 1, onderdeel a UBBR.28 Een andere reden waarom dit artikel is ingevoerd, is dat er samenloop ontstond van het naburigheidscriterium met het criterium van de verbetering van de landbouwstructuur. Het begrip ‘naburigheid’ kon namelijk worden gezien als facet van de verbetering van de landbouwstructuur.29 Hierop zal in het volgende onderdeel nader worden teruggekomen.

Onder ‘naburige landerijen’ konden volgens de staatssecretaris30 overigens alleen in Nederland gelegen landerijen worden verstaan. Landerijen gelegen over de Belgische of Duitse grens konden dus niet worden meegenomen bij een beoordeling of recht bestond op de vrijstelling van onderdeel q bij een verkrijging van in Nederland gelegen landerijen. Deze geografische beperking bleek niet uit de wettekst en was wellicht discriminatoir in relatie tot het Europese recht (strijd met het vrije verkeer van goederen).31 Uit de rechtspraak32 bleek ook dat voor deze beperking inderdaad geen juridische basis aanwezig was. Het begrip ‘naburig’ kon dus wel degelijk ook in grensoverschrijdende gevallen worden toegepast. Grensboeren konden derhalve hun over de landsgrens gelegen landerijen betrekken in het oordeel of recht bestond op de vrijstelling. Uiteraard dienden, met het oog op artikel 2 lid 1 WBR, de verkregen gronden zelf wel in Nederland te liggen. Deze ‘grensoverschrijdende’ toepassing van de naburigheidseis biedt natuurlijk een prachtig ‘doorkijkje’ naar en opwarmertje voor de in grenspost 3D te behandelen vraag of grensoverschrijdende kavelruil mogelijk en wenselijk is. De piketpalen voor deze gedachtenvorming blijken dus al onder het regime van de oude ‘q-vrijstelling’ te zijn geslagen. Ook biedt deze ‘internationale’ visie op agrarische gronden mijns inziens een extra aanknopingspunt om de ‘provinciaalterritoriale koers’ van de kavelruil op subsidieterrein, zoals in grenspost 1, hoofdstuk II, onderdeel F.5 besproken, te heroverwegen. Voor hernieuwd rechtsprovincialisme is naar mijn mening geen plaats, vooral niet nu blijkt dat zelfs begrenzingen op nationaal niveau in rechte sneuvelen.

Ten slotte was geen sprake van naburigheid ingeval sprake was van onverdeelde aandelen in onroerende zaken. Verdelingen van landerijen tussen mede-eigenaren, ter opheffing van deze onverdeeldheden, konden daarom niet onder de vrijstelling van onderdeel q vallen. Bij Besluit van 10 oktober 200033 werd goedgekeurd dat toch sprake kon zijn van naburige landerijen, indien bij de verdeling de onverdeeldheid ten aanzien van ten minste één der gerechtigden werd opgeheven.34 Zoals in onderdeel C.7.d van het vorige hoofdstuk beschreven, gold ook bij kavelruil onder het regime van de Landinrichtingswet soortgelijk beleid als hiervoor omschreven: opheffing van een onverdeeldheid via een kavelruil was niet mogelijk. De vraag komt op waarom de bestuursrechter in 2001, in de kavelruil Wilnis-casus35 deze goedkeuring niet analoog heeft toegepast.