5.6.2.2 Toegepast op verzekeringsovereenkomsten

Ik bespreek hier eerst de fase waarin de verzekeringsovereenkomst al wel bestaat, maar het risico waarvoor de verzekering is afgesloten zich nog niet heeft verwezenlijkt. Voor de fase waarin het risico waarvoor iemand zich heeft verzekerd zich nog niet heeft verwezenlijkt, is de vraag of de verzekeringnemer als schuldeiser (en dus iemand met het recht van verzet op grond van de regeling van de juridische fusie of juridische splitsing) kan worden gekwalificeerd uiteraard het lastigst te beantwoorden. Heeft iemand met een levensverzekering met een uitkering bij in leven zijn bij 65 jaar voor die tijd in juridische zin wel of niet al een vordering op de verzekeraar? En heeft iemand met een inboedelverzekering voordat er sprake is van schade aan zijn bezittingen in juridische zin wel of niet al een vordering op de verzekeraar? Die vragen zijn niet makkelijk te beantwoorden, maar als het antwoord op deze vragen neen is, dan hebben verzekeringnemers geen recht van verzet uit hoofde van de regeling van de juridische fusie en juridische splitsing.

Na bestudering van diverse juridische literatuur ben ik tot de conclusie gekomen dat de situatie in feite erop neerkomt, dat de meeste verzekeringsrechtelijke literatuur die aandacht besteedt aan deze “vermogensrechtelijke duiding” ervan uitgaat dat sprake is van een voorwaardelijke vordering, en dat enkele auteurs die meer in het algemeen over vermogensrecht publiceren voor wat betreft verzekeringsovereenkomsten voor deze fase van mening zijn dat er sprake is van een toekomstige vordering.

Ik bespreek hierna eerst de opvattingen in verzekeringsrechtelijke literatuur, daarna de mening van enkele vermogensrechtelijke schrijvers en vervolgens een opvatting die ik een “tussenvariant” van deze opvattingen zou willen noemen.

In het deel van de Asser-serie over het verzekeringsrecht is het standpunt dat bij de “schadeverzekering en de sommenverzekering, die geen levensverzekering is” op de verzekeraar de voorwaardelijke verplichting rust tot het doen van een of meer uitkeringen waartegenover van de kant van de verzekeringnemer de verplichting bestaat tot het betalen van premie. Het is meestal van een toekomstige onzekere gebeurtenis afhankelijk of de verzekeraar een prestatie moet verrichten.2 Voor de levensverzekering3 wordt in dit deel van de Asser-serie aangenomen dat voor een verzekeraar een voorwaardelijke en/of een onvoorwaardelijke verplichting tot uitkering bestaat. Als voorbeeld van een voorwaardelijke verplichting wordt de uitkering bij leven genoemd: “dat wil immers zeggen onder de voorwaarde dat de verzekerde een bepaalde leeftijd bereikt”. Als voorbeeld van een onvoorwaardelijke verplichting tot uitkering wordt de vaste kapitaalverzekering die op een vast tijdstip tot uitkering komt genoemd, waarbij de premiebetaling eindigt bij het overlijden van de verzekerde.4

Ook in het boek Verzekeringsrecht in de serie Recht en Praktijk Verzekeringsrecht wordt uitgegaan van een voorwaardelijke verbintenis: “De afhankelijkheid van een onzekerheid maakt de verbintenis van de verzekeraar om een uitkering te doen mijns inziens tot een voorwaardelijke.”5 Ook de boeken Hoofdzaken verzekeringsrecht,6 Het nieuwe verzekeringsrecht7 en het Compendium Verzekeringsrecht8 gaan uit van het bestaan van een voorwaardelijke verplichting van de verzekeraar tot uitkering.

Uit deze opvatting volgt dat in deze fase de verzekeringnemer (of diens rechtsopvolger) een schuldeiser is van de verzekeraar. Ook voordat het risico zich heeft verwezenlijkt is er dus in deze opvatting ten aanzien van een verzekeringsovereenkomst een schuldeiser in de zin van art. 2:316 BW en art. 2:334l juncto 2:334k BW, namelijk de verzekeringnemer (of diens rechtsopvolger). Deze kan verzet aantekenen tegen een voorstel tot fusie of tot splitsing.

In het geval van individuele levensverzekeringen is het echter ook mogelijk dat het niet de verzekeringnemer is aan wie het voorwaardelijk recht op de verzekeringsuitkering toekomt, maar dat het voorwaardelijk recht op de uitkering toekomt aan de begunstigde van de levensverzekering. De verzekeringnemer kan door schriftelijke mededeling aan de verzekeraar zichzelf of, al dan niet naast zichzelf, één of meer derden als begunstigde aanwijzen.9 De begunstigde is degene die tot het ontvangen van een uitkering is aangewezen.10

De begunstigde derde verkrijgt zijn recht op uitkering door aanvaarding van zijn aanwijzing.11 Voor de aanvaarding in het geval van een herroepelijke aanwijzing is een schriftelijke verklaring van de begunstigde derde aan de verzekeraar vereist, alsmede een schriftelijke verklaring van de verzekeringnemer waaruit diens toestemming voor de aanvaarding blijkt. Zonder schriftelijke toestemming van de verzekeringnemer kan de begunstigde derde de herroepelijke begunstiging dus niet aanvaarden. 12 Indien de derde de begunstiging op rechtsgeldige wijze heeft aanvaard, kan de aanwijzing van die derde als begunstigde niet meer worden herroepen.13 Hij verkrijgt een recht op uitkering “onder een of meer voorwaarden en/of onder tijdsbepaling”.14 De begunstigde derde die voorafgaand aan de verwezenlijking van het risico de begunstiging op rechtsgeldige wijze heeft aanvaard, heeft dus een voorwaardelijk recht jegens de verzekeraar. De begunstigde derde kan vanaf dat moment op grond van zijn voorwaardelijk recht gekwalificeerd worden als schuldeiser in de zin van art. 2:316 BW en art. 2:334l BW juncto 2:334k BW aan wie daardoor het recht van verzet toekomt. Tot het moment van aanvaarding van de begunstiging heeft de begunstigde derde géén voorwaardelijk recht op de uitkering.15 De heersende opvatting is dat de verzekeringnemer bij aanwijzing van een derde als begunstigde tot het moment van aanvaarding van de begunstiging het voorwaardelijk recht op de uitkering heeft jegens de verzekeraar. Het recht van verzet komt dus tot dat moment toe aan de verzekeringnemer. Na dat moment heeft de verzekeringnemer zelf geen voorwaardelijk recht meer op de uitkering.16 Daardoor komt aan hem daarna het recht van verzet niet meer toe.

De conclusie is derhalve dat de begunstigde derde die voorafgaand aan de verwezenlijking van het risico de begunstiging op rechtsgeldige wijze heeft aanvaard, schuldeiser is in de zin van art. 2:316 BW en art. 2:334l BW juncto 2:334k BW aan wie daardoor het recht van verzet toekomt. Aan de verzekeringnemer komt dan het recht van verzet niet meer toe. Tot het moment dat de begunstigde derde de begunstiging op rechtsgeldige wijze heeft aanvaard, is de verzekeringnemer de schuldeiser in de zin van art. 2:316 BW en art. 2:334l BW juncto 2:334k BW aan wie daardoor het recht van verzet toekomt. Indien de verzekeringnemer zichzelf heeft aangewezen als begunstigde van de levensverzekering,17 is hij de schuldeiser in de zin van art. 2:316 BW en art. 2:334l BW juncto 2:334k BW aan wie daardoor het recht van verzet toekomt.

Dat de begunstigde derde na aanvaarding van zijn aanwijzing zelf een (al dan niet voorwaardelijk) recht heeft op de uitkering en dat die uitkering niet afkomstig is uit het vermogen van de verzekeringnemer wordt overigens de “leer van het zelfstandig recht” genoemd. De derde-begunstigde heeft na aanvaarding van de begunstiging een zelfstandig recht op de uitkering die afkomstig is uit het vermogen van de verzekeraar. Hij heeft dit recht ook wanneer hij afstand zou doen van de huwelijksgemeenschap of de nalatenschap van de verzekeringnemer verwerpt.18

In het geval van levensverzekeringen die worden gesloten in verband met een pensioenovereenkomst zijn er ook begunstigden. In de praktijk worden dergelijke verzekeringen “collectieve verzekeringen”, “collectieve levensverzekeringen” of “pensioenverzekeringen” genoemd. De volgende vraag is dus wie bij dergelijke levensverzekeringen kan worden gekwalificeerd als schuldeiser in de zin van art. 2:316 BW en art. 2:334l BW juncto 2:334k BW aan wie daardoor het recht van verzet toekomt.

Ten aanzien van deze pensioenen die zijn “ondergebracht” bij een verzekeraar kunnen drie verschillende rechtsbetrekkingen worden onderscheiden (de “pensioendriehoek”):19

De uitvoeringsovereenkomst is een verzekeringsovereenkomst.23 De werkgever is de verzekeringnemer. De werknemers van de werkgever worden beschouwd als begunstigden die hun begunstiging hebben aanvaard.24 Bij een pensioenverzekering wordt namelijk – kort gezegd – aangenomen dat de werknemer, door het sluiten van een pensioenovereenkomst met de werkgever, tevens (op hetzelfde tijdstip) de begunstiging in de verzekeringsovereenkomst aanvaardt.25

Op basis van de hierboven genoemde verzekeringsrechtelijke literatuur over levensverzekeringen kan men het standpunt verdedigen dat de deelnemer voor wat betreft zijn pensioenaanspraak een voorwaardelijk recht heeft jegens de levensverzekeraar. Ook in pensioenrechtelijke literatuur wordt wel aangenomen dat de pensioenaanspraak een voorwaardelijk recht is.26 Op basis van die aanname kan men stellen dat ook degenen met een pensioenaanspraak jegens de verzekeraar het recht van verzet hebben op grond van Boek 2 BW in geval van een juridische fusie of juridische splitsing van de levensverzekeraar die de uitvoerder is van hun pensioen. Degenen met een recht op een ingegaan pensioen27 hebben uiteraard ook het recht van verzet op grond van Boek 2 BW.28

Voordat ik hierna de opvatting dat sprake is van een toekomstige vordering bespreek, moet ik ook de opvatting van sommige verzekeringsrechtelijke schrijvers vermelden dat geen sprake is van een voorwaardelijke verplichting van de verzekeraar tot het doen van een uitkering, maar dat vanaf het begin van de verzekeringsovereenkomst de verplichting bestaat om risico te dragen.29 Deze schrijvers gaan dus niet uit van een voorwaardelijke verbintenis. In hun ogen rust op de verzekeraar de onvoorwaardelijke verbintenis om risico te dragen. Ik sluit me aan bij de opvatting van een aantal schrijvers dat dit een (meer) economische in plaats van een juridische benadering is.30 Ik heb er moeite mee om te zeggen dat iemand schuldeiser is van de verplichting van de verzekeraar om risico te dragen en dat de verzekeringnemer om die reden het recht van verzet heeft in de zin van de regeling van de juridische fusie en juridische splitsing.

Ten slotte nog de volgende opmerking. Op basis van het vorenstaande kan worden bepaald wie schuldeiser is van de verzekeraar. Ik interpreteer deze verzekeringsrechtelijke literatuur zo dat er een voorwaardelijke vordering op de gehele uitkering bestaat. Bij het instellen van verzet moet de schuldeiser ook aangeven welke waarborg hij verlangt. Ik denk dat men van mening kan verschillen over het antwoord op de vraag of vervolgens bij het bepalen van voor welk bedrag een waarborg verstrekt zou moeten worden er rekening mee moet worden gehouden of tegenover de vordering van de verzekeringnemer dat een bepaalde uitkering wordt gedaan nog vorderingen van de verzekeraar kunnen staan tot premiebetaling op bepaalde data. Men kan enerzijds stellen dat bij het bepalen van wat een voldoende waarborg is in het geval van de desbetreffende verzekering daar rekening mee moet worden gehouden waardoor – bij levensverzekeringen – in feite alleen een waarborg voor de opgebouwde waarde zou hoeven te worden gegeven. Anderzijds zou men juist het standpunt kunnen innemen dat er een recht bestaat op een waarborg ter hoogte van het bedrag van de uiteindelijke uitkering, omdat hij de waarborg mede verlangt om met vertrouwen verdere premiebetalingen te kunnen blijven doen. Gelet op alle nadelen die verbonden kunnen zijn aan het afkopen van de levensverzekering,31 zou ik menen dat het laatste standpunt zeer goed te verdedigen is.

In enkele proefschriften over vermogensrechtelijke onderwerpen wordt ervan uitgegaan dat de verbintenis van de verzekeraar pas ontstaat op het moment dat het onzekere voorval plaatsvindt tegen de gevolgen waarvan de verzekering dekking biedt, dus op het moment dat het risico zich verwezenlijkt. In die visie is er voorafgaand aan dat moment dus nog geen sprake van een verbintenis onder opschortende voorwaarde. Met name Van Hees is in zijn proefschrift op dit punt heel stellig: “Het lijdt mijns inziens geen twijfel dat bijvoorbeeld een vordering uit een verzekeringsovereenkomst in beginsel als toekomstig moet worden aangemerkt. De vordering ontstaat eerst op het moment dat het verzekerde voorval zich voordoet, ongeacht of dit voorval “afkomstig” is van de verzekeringnemer. Ware dit anders, dan zou het sluiten van een verzekeringsovereenkomst een oneindig aantal voorwaardelijke vorderingen doen ontstaan.”32 Ook Schuijling geeft in zijn proefschrift aan dat hij meent dat de uitkeringsvordering uit een schadeverzekering moet worden gezien als een toekomstige vordering die eerst ontstaat bij het intreden van het onzekere voorval waartegen is verzekerd en het optreden van schade in het verzekerd belang.33 Rongen gaat er in zijn proefschrift van uit dat het recht op een verzekeringsuitkering mogelijk als een toekomstige vordering moet worden aangemerkt.34

Overigens zijn er andere schrijvers op het gebied van het vermogensrecht die er wel vanuit gaan dat de verzekeringnemer een voorwaardelijke vordering heeft. In het deel van de Asser-serie over Zekerheidsrechten wordt gesteld dat het “aannemelijk” is dat de opvatting dat de vordering als een toekomstige vordering moet worden aangemerkt “niet de juiste is” en dat de verbintenis van de verzekeraar wél als een verbintenis onder opschortende voorwaarde dient te worden gekwalificeerd.35 In de Groene Serie Vermogensrecht wordt gezegd dat uit Hoge Raad 19 april 2002 (Zürich/Lebosch)36 “(...) lijkt te kunnen worden afgeleid dat een vordering uit een schadeverzekeringsovereenkomst, ook wanneer de verzekerde schade nog niet is ingetreden een bestaande vordering is, zij het een vordering onder opschortende voorwaarde.”37

Als deze visie van Van Hees en Schuijling correct zou zijn (namelijk dat het recht op een verzekeringsuitkering in de fase totdat het risico zich heeft verwezenlijkt een toekomstige vordering is) en wij nemen dan vervolgens aan dat de visie van Koster en Roelofs de juiste is (namelijk dat voor toekomstige vorderingen uit bestaande rechtsverhoudingen geen verzet kan worden ingesteld op grond van Boek 2 BW in geval van een juridische fusie of juridische splitsing) dan moet men concluderen dat de verzekeringnemer en/of de begunstigde die de begunstiging rechtsgeldig heeft aanvaard in deze fase nog géén verzetrecht heeft. De visie van Van Hees en Schuijling in combinatie met die van Koster en Roelofs brengt dus ook mee dat de deelnemer in de pensioenregeling in verband met zijn pensioenaanspraak niet in verzet kan komen tegen een juridische fusie of juridische splitsing.

In een artikel in het WPNR heeft Van Boom een standpunt verdedigd dat als ik de hiervoor genoemde literatuur goed heb begrepen eigenlijk tussen die twee visies in ligt.38 Deze visie maakt het beantwoorden van de vraag wie een verzetrecht heeft op grond van Boek 2 BW in geval van een juridische fusie of splitsing van verzekeraars (nog) complexer. Van Boom verdedigt voor wat betreft schadeverzekeringen dat zodra de premie over een bepaald tijdvak is betaald er een voorwaardelijke vordering ontstaat tot betaling van de verzekeringspenningen met betrekking tot een in dat tijdvak eventueel te verwezenlijken risico. Met betrekking tot nog niet betaalde tijdvakken is er volgens hem sprake van een toekomstige vordering tot betaling van de penningen met grondslag in de verzekeringsovereenkomst.39 Met betrekking tot sommenverzekeringen geldt wat hem betreft “mutatis mutandis hetzelfde”: “Voorzover de verzekeringnemer aan zijn premieverplichting heeft voldaan, ontstaat er een voorwaardelijk vorderingsrecht op de verzekeraar.”

Ook bij een juridische auteur op het gebied van het pensioenrecht vond ik – voor wat betreft collectieve levensverzekeringen – deze visie. Tangelder stelt dat een pensioenvordering een bestaande vordering is onder opschortende voorwaarde nadat – en voor zover – aan de voorwaarden voor opbouw is voldaan. Volgens hem is de pensioenvordering relatief toekomstig (als tegenhanger van absoluut toekomstig) als er wel een bestaande rechtsverhouding is tussen de deelnemer en de pensioenuitvoerder waaruit deze kan ontstaan, maar de pensioenvordering is nog niet ontstaan doordat aan de voorwaarden voor opbouw nog niet is voldaan.40 Ruw gezegd beschouwt hij dus de pensioenvordering die nog opgebouwd zal gaan worden in de nog niet verstreken periode tot de pensioengerechtigde leeftijd als een relatief toekomstige vordering. Heemskerk sluit zich in zijn boek ‘Pensioenrecht’ bij deze visie aan.41

Ik noem deze visie een “tussenvariant” omdat ik de visie van de verzekeringsrechtelijke auteurs zo interpreteer dat er een voorwaardelijke vordering op de gehele uitkering bestaat (waarbij het in mijn ogen zo kan zijn dat vervolgens bij de bepaling van de waarborg in geval van verzet er al dan niet rekening mee kan worden gehouden dat de verzekeraar van zijn kant nog premievorderingen op de verzekeringnemer heeft), terwijl in deze visies een voorwaardelijk recht op een uitkering bestaat voor zover de verzekeringnemer jegens de verzekeraar aan zijn premieverplichting heeft voldaan. Deze visie heeft dan mijns inziens voor wat betreft levensverzekeringen in feite tot gevolg dat er sprake is van een voorwaardelijke vordering ter hoogte van het bedrag dat voor die verzekeringsuitkering is opgenomen in de technische voorzieningen van de verzekeraar voor zijn verzekeringsverplichtingen (zie mijn toelichting op de berekening van de technische voorzieningen hierna).

Als we dan uitgaan van de visie van Koster en Roelofs dat voor toekomstige vorderingen uit bestaande rechtsverhoudingen geen verzet kan worden ingesteld op grond van art. 2:316 BW in geval van een juridische fusie en art. 2:334l juncto 2:334k BW in geval van een juridische splitsing, dan heeft in de visie van Van Boom een verzekeringnemer voordat het risico zich heeft verwezenlijkt nog geen verzetrecht als hij de premie voor het desbetreffende tijdvak nog niet zou hebben betaald en heeft hij een verzetrecht nadat hij de premie wel heeft betaald. In deze visie doorredenerend zou een verzekeringnemer die in verzet wil komen zekerheidshalve een bewijs van premiebetaling voor dat tijdvak moeten overleggen voordat wij kunnen aannemen dat hij schuldeiser is en dus gerechtigd om dat verzet op grond van Boek 2 BW aan te tekenen. Doorredenerend in de visie van Tangelder (en Heemskerk) kan de deelnemer in een pensioenregeling alleen in verzet komen en een zekerheidsstelling of andere waarborg van de pensioenverzekeraar verlangen voor de pensioenaanspraak die betrekking heeft op de periode waarin al aan de voorwaarden voor opbouw werd voldaan. Voor wat betreft het deel van de pensioenvordering dat nog opgebouwd zal gaan worden in de nog niet verstreken periode tot de pensioengerechtigde leeftijd kan de deelnemer in deze visie niet in verzet komen en dus geen waarborg verlangen.