6.15.1 Platform Onderwijs2032

Het Platform Onderwijs2032 buigt zich in opdracht van staatssecretaris Dekker over de toekomstbestendigheid van het onderwijs.1 Als gedegen basis ziet het Platform de verzamelde ideeën uit de nationale brainstorm die goed bruikbaar zijn voor de visieontwikkeling in het project Onderwijs2032.2 De wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen vinden ‘maar langzaam hun weg naar de inhoud van het onderwijs’, stelt Dekker.3 De aanbevelingen bevatten maatregelen scholen op de curriculumvernieuwing voor te bereiden en het instellen van een College voor periodieke curriculumherijking.4 In de aanbevelingen van het project Onderwijs2032 wordt de wetgever aangeraden om burgerschapsvorming in alle leerjaren op te nemen. Terzelfdertijd pleit NVLM-voorzitter Teunissen voor een prominenter plaats van burgerschap in het Curriculum.nu.5 ‘De actualiteit met politieke en economische crises in Europa6, een op de proef gestelde cohesie in de democratische rechtsstaat, en een gefragmenteerd politiek landschap met deels op drift geraakte kiezers, maken burgerschapsvorming urgent’.7 Voorts moet het ‘bij burgerschap niet alleen gaan om meetbare resultaten, maar ook om de te monitoren kwaliteiten’.8

Docent Gelinck merkt in 2016 terreinen aan in de onderbouw - voorafgaand aan de uitwerkingen van het leergebied burgerschap - waar curriculumwinst voor burgerschap is te behalen: (a) geschiedenis vraagt tijd voor de democratie als instrument van conflictoplossing, (b) bij staatsinrichting komen rechtsstaat en rechtspraak te weinig aan bod, (c) bij aardrijkskunde en geschiedenis is geringe aandacht voor vooroordelen en discriminatie en (d) er is te weinig aandacht voor actief burgerschap en participatie in het thema politieke besluitvorming.9 Gelinck is een voorstander van de toerusting van de leerlingen met adequate burgerschapscompetenties.10

De NVLM-Nieuwsbrief (2017) bevat voor de in 2018 in te stellen ontwikkelteams voor Curriculum.nu, een concept-visie op maatschappijleer met aandacht voor de digitale geletterdheid en vakoverstijgende vaardigheden.11 Het concept handelt over de vakkensamenhang in het leergebied mens & maatschappij12, burgerschap, digitale geletterdheid, vakoverstijging en doorlopende leerlijn13 als de bouwstenen voor de ontwikkelteams.14

De NVLM-Nieuwsbrief (maart 2018) meldt het eerste tussenproduct van de ontwikkelteams met de concept-visies op burgerschap en mens & maatschappij, de toelichting op het ontwikkelproces en de opname van de consultatievragen. De ontwikkeling van de vaardigheden en een doorlopende leerlijn vraagt om een nadere uitwerking.15 Het ontwerpen van cross-curriculaire projecten volgt.16 Het ontwikkelteam moet een werkbare basis bieden voor de kerndoelen en eindtermen burgerschap en seksuele diversiteit, de beperking tot het kennen en kunnen, de aandacht voor de vaardigheden17, en geschiedenis, waarden en vrijheden.18

In de NVLM-Nieuwsbrief (april 2018) is de reactie van de vakverenigingen19 opgenomen over het centraal stellen in de concept-visie van het leergebied in plaats van vakken. Dit is in strijd met de motie-Bisschop (SGP)/Bruins (CU) 20(2017) dat vakken het uitgangspunt vormen.21 Dit andere vertrekpunt blijkt uit passages als ‘in het primair onderwijs zou het leergebied mens & maatschappij als één vak moeten worden gezien’.22 Dit gaat de verenigingsbesturen te ver. De in par. 6.18 te bespreken motie-Rog (CDA) wijst een ontwikkelteam voor cross-curriculaire vaardigheden af.23 ‘Bovendien’, stelt de NVLM, ‘lijkt burgerschap meer te gaan over persoonsvorming (als algemene vorming)24 dan over de vakmatige burgerschapsvorming’.25 Het onderscheid tussen wat de school doet26 en wat landelijk wordt vastgelegd, moet duidelijker. Het gaat dan over toerusting met die kennis en vaardigheden die participatie van burgers in de democratische rechtsstaat, de EU en mondiaal bevorderen.27 De Staat van het Onderwijs (2018) meldt het lage niveau van tweedeklassers voor burgerschapskennis en -vaardigheden.28 NVLM-voorzitter Teunissen speelt hierop in met: ‘Er is geen toverformule voor een curriculum met ruimte voor […] goed burgerschap’.29

Minister Slob (CU) heeft de NVLM om advies gevraagd over de te vernieuwen bovenbouw vwo/avo in het kader van Curriculum.nu. Als kader hiervoor stelt de NVLM dat ‘maatschappijleer als algemeen verplicht vak het meest geschikt is om burgerschapsvorming vorm en inhoud te geven. Andere vakken kunnen specifieke aspecten behandelen. Maatschappijleer kan de basis vormen van de leergebieden burgerschap en mens & maatschappij. Leraren maatschappijleer zijn hiervoor opgeleid. Integratie van burgerschapsvorming in andere vakken heeft niet of nauwelijks plaatsgevonden. Dat pleit tegen een verdergaande versnippering. De democratische rechtsstaat als basis van maatschappijleer is het fundament van burgerschap en aspecten van de digitale geletterdheid zijn bij maatschappijleer in goede handen.30 Burgerschap zit immers in haar genen’.31 De NVLM streeft voor het vak maatschappijleer (en burgerschap) naar een eigentijds curriculum.32 ‘Het flink verouderde programma moet niet alleen actueel, maar ook verbonden zijn met burgerschapsdoelen, waardoor maatschappijleer het anker wordt voor burgerschap in de bovenbouw’.33

In 2019 zet het ontwikkelteam burgerschap34 als opdrachten uit: 1. vrijheid en gelijkheid, 2. democratie, 3. identiteit, diversiteit en solidariteit, 5. digitaal samenleven35, 6. duurzaamheid/globalisering en 7. technologisch burgerschap.36 Het ontwikkelteam mens & maatschappij gaat eerst dilemma’s uitwerken37, met het streven samenhang van maatschappelijke vakken te realiseren.38

De eerste concepten voor Curriculum.nu verschijnen eind 201939, waarop minister Slob (CU) voor de jaarwisseling reageert.40 Hij wil een curriculumminimum vastleggen: ‘Leraren en schoolleiders weten wat leerlingen nodig hebben.41 Zo leren tweedeklassers over politiek en samenleving van de media (1/3), hun ouders (1/3) en leraren (1/3).42 Daarom komt meer ruimte (30%) om onderwijs in te richten in de in par.3.8 en 11.7 besproken schooleigen invulling.43 Het lespakket, curriculum en keuzedeel gaan veranderen.44 De Kamerbrief bevat de procesplanning voor 2020/24 en het ondersteuningsaanbod voor de implementatie op scholen.45

De commissie-Kuiper adviseert kaders vast te leggen voor de kerndoelen en eindtermen in pilots (2020), doel en ruimte te bepalen van Curriculum.nu (2’21), examenprogramma's in perspectief van Onderwijs2032 te schetsen (2021) en structuur en regelmaat van curriculaire bijstelling van vakken (2022). Studies zijn aangeraden over ‘kaders voor kansen, samenhang in de curricula en gebruik van een rationale voor de beschrijving van de onderwijsdoelen.46