2.7.1.1 Inhoud van het vennootschappelijk belang

Verschillende opvattingen bestaan over de inhoud van het vennootschappelijk belang. De twee hoofdopvattingen in de literatuur zijn de holistische of autonome opvatting en de resultante-opvatting.1 De Hoge Raad heeft met de Cancun-beschikking2 duidelijkheid gegeven over de inhoud van het vennootschappelijk belang: de holistische opvatting wordt gecombineerd met de resultante-opvatting.3 Het vennootschappelijk belang is met andere woorden een zelfstandige, maar niet vaststaande, grootheid, waarbij wel rekening moet worden gehouden met de belangen van stakeholders, waaronder de aandeelhouders. In deze paragraaf bespreek ik kort, in het licht van de Cancun-beschikking, de twee hoofdopvattingen, de verhouding tussen de opvattingen en op welke wijze de belangen van aandeelhouders daarbij een rol spelen.

De holistische (ook wel autonome) opvatting is afkomstig van Maeijer die het begrip omschrijft als “het belang dat de vennootschap heeft bij haar eigen gezonde bestaan, uitgroei en voortbestaan met het oog op het door haar te bereiken doel.”4 Het belang van de vennootschap is autonoom en staat los van de belangen van de betrokkenen bij de vennootschap. Het vennootschappelijk belang is een zelfstandige grootheid. Het eigen belang van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming is in beginsel de continuïteit van de vennootschap en haar onderneming. De Hoge Raad lijkt5 zich met zijn Cancun-beschikking van 4 april 2014 aan te sluiten bij de autonome opvatting (aangevuld met de resultante-opvatting).6 Dit is ook de heersende mening in de literatuur.7 Allereerst stelt de Hoge Raad voorop dat de inhoud van het vennootschappelijk belang afhangt van de omstandigheden van het geval. De Hoge Raad vervolgt met te stellen dat het vennootschappelijk belang, indien een onderneming verbonden is aan de vennootschap, vooral wordt bepaald “door het bevorderen van het bestendige succes van deze onderneming.”8 ‘Vooral’, omdat het (voort)bestaan van de vennootschap geen doel op zich is.9 Dit komt in het bijzonder naar voren bij een vennootschap in financiële nood. Het vennootschappelijk belang valt niet meer samen met de continuïteit of het bestendig succes van de vennootschap wanneer een faillissement (insolventie) onafwendbaar is.10 Dan staan de belangen van schuldeisers voorop.11

De autonome opvatting zorgt voor een zekere constante benadering van het vennootschappelijk belang doordat begrippen zoals bestendig succes en continuïteit binnen vennootschappen objectiever en eenduidiger te identificeren zijn als gedragsnorm door bestuurders en commissarissen dan de belangen (en de afweging ervan) van de stakeholders van de vennootschap.12 Kritiek op de opvatting is dat te veel de focus wordt gelegd op de continuïteit en geen ruimte bestaat voor andere factoren. Deze kritiek is mijns inziens met de Cancun-beschikking aangepakt doordat de autonome opvatting wordt aangevuld (gecombineerd) met de hierna te bespreken resultante-opvatting (belangen van alle stakeholders meewegen in het vennootschappelijk belang).13 De Hoge Raad oordeelt namelijk:

En voorts:

De Cancun-beschikking sluit goed aan bij het stakeholder model dat Nederland kent.15 Succes op de lange termijn/bestendig succes kan immers niet worden bereikt zonder een goede relatie tussen de vennootschap en haar stakeholders.16

Wat betekent het voorgaande voor (de belangen van) aandeelhouders? Aandeelhouders profiteren van het bestendig succes van de onderneming. Zij zijn immers als residual claimants gebaat bij een succesvolle vennootschap. Indirect is waardecreatie voor de aandeelhouders, zoals reeds vermeld, een belangrijk onderdeel van de langetermijnwaardecreatie van de onderneming.17 Een langetermijnwaardecreatie van de onderneming kan echter niet worden bereikt wanneer de belangen van andere stakeholders worden veronachtzaamd. Bij kleine vennootschappen met weinig aandeelhouders kan het belang van de vennootschap grotendeels of geheel samenvallen met het belang van de aandeelhouders,18 maar het vennootschappelijk belang blijft een zelfstandige, maar niet vast vormgegeven, grootheid naast de belangen van stakeholders.19 Dit laatste blijkt ook uit de manier waarop de Hoge Raad ingaat op het feit dat Cancun een joint venture was. De Hoge Raad oordeelde dat, naast de hiervoor geciteerde algemene bewoordingen voor vennootschappen, het vennootschappelijk belang bij een joint venture voorts wordt bepaald door de aard en inhoud van de joint venture overeenkomst.20 Het vennootschappelijk belang kan (ook) gebaat zijn bij de continuering van evenwichtige verhoudingen tussen de aandeelhouders.21 Aandeelhouders kunnen het vennootschappelijk belang dus wel beïnvloeden.22

Voordat de Cancun-beschikking was gewezen, was de resultante-opvatting de heersende leer in de literatuur.23 In de resultante-opvatting wordt het vennootschappelijk belang beschouwd als de resultante van de afweging van de belangen van hen die bij de vennootschap zijn betrokken. Afhankelijk van de omstandigheden van het geval prevaleert een belang, bijvoorbeeld het belang van aandeelhouders, schuldeisers of werknemers.24 Doorgaans hebben de stakeholders van een vennootschap belang bij de continuïteit/het bestendig succes van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming. In die zin speelt ook bij de resultante-opvatting de continuïteit van de vennootschap een belangrijke rol. Wanneer de continuïteit als een deelbelang wordt gezien dat kan prevaleren boven andere deelbelangen, nadert de resultante-opvatting de hiervoor besproken autonome opvatting.25

De resultante-opvatting biedt meer flexibiliteit ten aanzien van de inhoud van het vennootschappelijk belang dan de autonome opvatting.26 Dit op het oog gewenste effect bemoeilijkt de belangenafweging voor het bestuur en de raad van commissarissen bij hun taakvervulling, aangezien de belangenafweging de ene keer anders uitvalt dan de andere.27 Het proces van de belangenafweging wordt versluierd omdat alle deelbelangen moeten worden afgewogen.28 De resultante-opvatting gecombineerd met de autonome opvatting, zoals is af te leiden uit de Cancun-beschikking, ondervangt deze kritiek grotendeels.