6.4.5.4 Wettelijke bepaling is van toepassing en is geschonden, maar relativiteit ontbreekt

In het derde geval is een wettelijke bepaling van toepassing en is die norm geschonden, maar kan aansprakelijkheid niet worden gevestigd vanwege afwezigheid van de relativiteit (art. 6:163 BW). De geschonden norm strekt in dat geval niet ter bescherming tegen de schade zoals de benadeelde die heeft geleden. De wetsschending kan echter wel bijdragen aan het oordeel dat een ongeschreven zorgvuldigheidsnorm is geschonden, die wél strekt tot bescherming van het geschade belang.1 Men noemt dit de correctie-Langemeijer. Langemeijer schreef in de jaren ’30 en ’40 en later, als A-G bij het Tandarts-arrest,2 dat de nadruk in het juridisch discours te veel lag op de relativiteit van de onrechtmatigheidscategorie schending van de wet en dat daarmee schending van de maatschappelijke betamelijkheid als onrechtmatigheidscategorie dreigde te worden vergeten. Langemeijer wilde onder de aandacht brengen dat een gedraging tegelijkertijd onrechtmatig kan zijn wegens een wetsschending en de schending van de maatschappelijke betamelijkheid. Sterker nog, de wetsschending zou doorslaggevend kunnen zijn voor de schending van de maatschappelijke betamelijkheid:

De ratio van deze doorwerking is dat elke wetsbepaling in het maatschappelijk verkeer een ‘coördinerende functie’ heeft.4 Doorgaans leeft men wetsbepalingen na en mag men ervan uitgaan dat anderen dit ook doen. Wettelijke regelingen zijn van grote waarde voor de verwachtingen van deelnemers aan het maatschappelijk verkeer. Zij handelen doorgaans op basis van de gerechtvaardigde verwachting dat anderen de wetsbepaling zullen naleven.5

De Hoge Raad heeft de correctie-Langemeijer voor het eerst aanvaard in het Tandarts-arrest.6 De zaak ging om het volgende. Dorenbos verleende tandheelkundige zorg in Tilburg, zonder in het bezit te zijn van de daarvoor vereiste diploma’s. Beukers, een concurrent-tandarts uit diezelfde woonplaats die wel de juiste papieren had, stelde dat Dorenbos jegens hem een onrechtmatige daad pleegde. De concurrent stelde dat Dorenbos’ praktijk had geleid tot inkomstenverlies, schade aan de reputatie van tandartsen en devaluatie van het tandartsdiploma. De Hoge Raad oordeelde dat aansprakelijkheid niet kon worden gevestigd wegens overtreding van de Wet op de Tandheelkunst uit 1876 en art. 436 Sr., waaruit volgde dat de tandheelkunst alleen mocht worden uitgeoefend indien een persoon een erkend tandartsendiploma had ontvangen, omdat deze bepalingen niet strekten tot bescherming van de belangen van concurrenten. De wettelijke bepalingen strekten immers alleen ter bescherming van de volksgezondheid. De Hoge Raad overwoog dat de wetsschending wel een factor kan zijn, die meeweegt bij de toetsing van de schending van de maatschappelijke betamelijkheid. Of de wetsovertreding daadwerkelijk gewicht in de schaal legt, is afhankelijk van verschillende omstandigheden:

Het uitgangspunt is dat nagegaan moet worden wat de betekenis is van de wetsovertreding voor de benadeling en wat de voorzienbare gevolgen zijn van de wetsovertreding. In dit kader spelen de omstandigheden van het geval een belangrijke rol.

Gelet op de naam van de correctie-Langemeijer kan het beeld ontstaan dat de functie van dit mechanisme is: het corrigeren van een te strikte beperking van de aansprakelijkheid door toepassing van het relativiteitsvereiste. In mijn ogen is dit niet de functie,7 maar eerder het neveneffect. De naam is daarom niet gelukkig. De functie van de correctie-Langemeijer is namelijk het verbinden van de twee onrechtmatigheidscategorieën schending van de wet en handelen in strijd met maatschappelijke betamelijkheid. Deze koppeling blijkt ook uit de bewoordingen ‘de betekenis die de overtreding van de betrokken wetsbepaling heeft in het gegeven samenstel van feiten dat tot de benadeling leidt’ die de Hoge Raad hanteert in het Tandartsen-arrest. De correctie-Langemeijer moet daarom in mijn ogen niet in het kader van het leerstuk van de relativiteit worden besproken, maar in het kader van de inkleuring van het ongeschreven recht. Van der Kooij heeft eerder in vergelijkbare zin betoogd.8 Aan de hand van de correctie-Langemeijer wordt namelijk niet een ongeschreven norm geformuleerd die gelijk is aan de wettelijke bepaling, maar een andere norm.9 In essentie gaat het dus om twee normschendingen:10 ten eerste moet een wettelijke bepaling zijn geschonden en ten tweede moet, beïnvloed door die wetsschending, een ongeschreven norm zijn geschonden. Om tot het oordeel te komen dat een ongeschreven norm is geschonden, is de enkele wetsschending niet voldoende. Uiteraard kan in veel gevallen ook zonder die wetsschending aan alle componenten van de ongeschreven zorgvuldigheidsnorm zijn voldaan.11 In dat geval is echter geen sprake van toepassing van de correctie-Langemeijer, omdat de koppeling tussen de onrechtmatigheidsrubrieken ontbreekt.

Het bovenstaande kan het beste geïllustreerd worden aan de hand van de rechtspraak. In bijna alle gevallen waarin de laedens een ondernemer was en de correctie-Langemeijer ter discussie stond, was sprake van een geval van oneerlijke concurrentie.12 Hoewel dit leerstuk geen onderdeel vormt van dit proefschrift, licht ik dit voorbeeld toch toe. Centraal staat de vraag of de laedens door het schenden van een wettelijke norm een voordeel heeft verkregen ten opzichte van de gelaedeerde, dat niet had mogen worden verkregen en dat van zodanige aard en omvang is, dat hij daardoor oneerlijk heeft geconcurreerd. De enkele wetsschending geeft een concurrent geen recht op schadevergoeding. Vast moet staan dat die derde is benadeeld door de wetsschending, doordat de laedens een (ongerechtvaardigd) voordeel heeft verkregen. De schending van de eerste (wettelijke) norm moet de schending van de tweede (ongeschreven) norm hebben beïnvloed. Dit is, zoals Van der Kooij terecht opmerkt,13 geen toepassing van de relativiteitsleer, maar een toetsing aan de ongeschreven zorgvuldigheidsnorm. Zou een dergelijk geval wel worden geplaatst in de sleutel van een correctie op het relativiteitsvereiste, dan zou alleen voldoende hoeven zijn voor het onrechtmatigheidsoordeel of de schade van de gelaedeerde als gevolg van de wetsschending voorzienbaar was.14 Dit kan, zoals de Hoge Raad laat zien in Tandartsen II en Astrazeneca/Menzis, geen stand houden.15 De wetsschending is niet slechts een factor die naast andere factoren van belang is.16 Zoals ik reeds heb aangestipt, gaat het om de koppeling tussen beide onrechtmatigheidsrubrieken. Dit wil niet zeggen dat zonder een wetsschending geen sprake kan zijn van oneerlijke concurrentie: men kan ook oneerlijk concurreren zonder de wet te schenden. Dit is echter geen toepassing van de correctie-Langemeijer, omdat de wetsschending geen rol speelt bij de inkleuring van de ongeschreven norm. Dit lijkt op het eerste gezicht een theoretisch verschil, maar heeft wel degelijk praktische consequenties.17 Het is doorgaans voor een gelaedeerde makkelijker om aan te tonen dat een laedens in strijd heeft gehandeld met de maatschappelijke betamelijkheid als vaststaat dat diegene een wetsbepaling heeft geschonden, omdat de gelaedeerde in dat geval bij de wettelijke eisen (zoals vergunningsvoorschriften) kan aansluiten om duidelijk te maken dat de laedens een ongerechtvaardigd voordeel heeft verkregen ten opzichte van de benadeelde. Dit volgt uit de ratio van de correctie-Langemeijer, omdat de gelaedeerde erop mocht vertrouwen dat anderen de wet naleven.

In de literatuur is aandacht voor de omstandigheden van het geval die een rol kunnen spelen bij de beoordeling van de correctie-Langemeijer.18 Zo noemt Den Hollander: de verhouding van partijen jegens elkaar, de aard van de normschending, de aard van het geschade belang en maatschappelijke ontwikkelingen.19 In mijn ogen verschillen deze omstandigheden niet wezenlijk van een ‘gewone’ toetsing aan de zorgvuldigheidsnorm. In mijn optiek voegt de zinsnede uit Tandartsen dat ‘de bijzondere omstandigheden van het geval’ van belang zijn, niets nieuws toe. Het kenmerkende aan de correctie-Langemeijer is de koppeling tussen de twee onrechtmatigheidscategorieën.20 Met andere woorden, het gaat dus niet zozeer om het zoeken naar omstandigheden die naast de wetsschending van belang kunnen zijn voor een eventuele schending van het ongeschreven recht,21 maar om de wijze van doorwerking van de wetsschending. De huidige literatuur geeft nog weinig inzichten in hoe deze doorwerking plaatsvindt.

In mijn ogen zijn er in ieder geval twee vormen van doorwerking aan te wijzen. In het eerste geval is de wetsschending een voorwaarde voor het oordeel dat een zorgvuldigheidsnorm is geschonden. Met anderewoorden, de wetsschending vormt een onderdeel van de zorgvuldigheidsnorm. Een voorbeeld is de opzettelijke normschending.22 In dat geval wordt de wet opzettelijk overtreden om een derde te benadelen. Zonder de wetsschending is geen zorgvuldigheidsnorm overtreden.

In het tweede geval is de wetsschending een oorzaak van een benadeling, een oorzaak van het in het leven roepen van risico’s dan wel een oorzaak van het vergroten van de risico’s. De wetsschending werkt dan als het ware door in een van de omstandigheden die maken dat onrechtmatig is gehandeld.23 Zo werkt in het geval van oneerlijke concurrentie de wetsschending door in de vraag of de laedens onrechtmatig is bevoordeeld. Zo blijkt24 de lagere rechter veelal te onderzoeken of de wetsschending heeft geleid tot minder kosten,25 minder tijdverlies,26 mindere mate van gehoudenheid aan beperkende regelgeving,27 het niet hoeven maken van opofferingen,28 of het verkrijgen van de juiste connecties.29 Verheij heeft geschreven dat de correctie-Langemeijer vanwege deze vorm van doorwerking een beperkt toepassingsbereik heeft en dat de correctie-­Langemeijer niet kan worden toegepast in gevaarzettingssituaties.30 Ik ben het in zoverre met hem eens dat een dergelijke koppeling tussen de wetsschending en het ongeschreven recht in gevaarzettingssituaties in veel gevallen niet nodig is om tot aansprakelijkheid te concluderen. Veelal zal niet zozeer de wetsschending als wel de gevaarlijke handeling reden zijn voor het ontstaan of de vergroting van het risico. Toch wil ik de toepassing van de correctie-Langemeijer in gevaarzettingsgevallen niet categorisch uitsluiten. Ook in het gevaarzettingsleerstuk komt gewicht toe aan de ‘gerechtvaardigde belangen van justitiabelen’.31 Hier valt ook onder dat justitiabelen mogen verwachten dat anderen de wet naleven. Hoewel de aansprakelijkheid in veel gevallen los van de wetsschending kan worden vastgesteld, kan de wetsschending wel een objectiever aanknopingspunt vormen. Met de doorwerking van de wettelijke plicht in de ongeschreven zorgvuldigheidsnorm, werkt ook de hoedanigheid van de normadressaat (indirect) door.