1.8.2 Nederlandse financiële sector

Dit proefschrift beperkt zich voorts tot de Nederlandse financiële sector. Het onderzoek richt zich op instellingen in die sector die aan een wettelijk vergunning- of registratiesysteem zijn onderworpen, en waarbij het voldoen aan toetsingseisen een voorwaarde is voor het verkrijgen en behouden van de benodigde vergunning of registratie. Deze instellingen worden in de literatuur soms aangeduid als onder toezicht staande instellingen, en in dit proefschrift als “financiële instellingen”.1

Het begrip “financiële sector” is geen wettelijke term. De Nederlandse overheid geeft aan dat de financiële sector bestaat uit instellingen die ervoor zorgen dat consumenten kunnen betalen, sparen, lenen en verzekeren, zoals banken en verzekeraars.2 Internationale definities beschrijven de financiële sector als het onderdeel van de economie dat bestaat uit bedrijven en instellingen die financiële diensten verlenen aan commerciële en particuliere klanten. Hieronder wordt een breed scala aan bedrijfstakken begrepen zoals banken, investeringsmaatschappijen, verzekeringsmaatschappijen en vastgoedbedrijven, consumentenfinancieringsmaatschappijen, hypotheekverstrekkers en vastgoedbeleggingsfondsen.3 Welke “bedrijfstakken” precies onder de financiële sector moeten worden begrepen, laten de definities in het midden.

In deze studie worden de instellingen opgesomd in Tabel 2.1 gerekend tot de Nederlandse financiële sector. Het betreft in de eerste plaats de instellingen die worden gereguleerd door de Wft. Dit zijn de financiële ondernemingen, datarapporteringsdienstverleners, elektronischgeldinstellingen en marktexploitanten zoals gedefinieerd in art. 1:1 Wft (“Wft- instellingen”). Daarnaast worden ook trustkantoren als bedoeld in de Wtt 20184 en pensioenfondsen en bedrijfspensioenfondsen als bedoeld in de Pw en Wvb5 onder de financiële sector begrepen, net als de aanbieders van wisseldiensten tussen virtuele en fiduciaire valuta en aanbieders van een bewaarportemonnee als bedoeld in de Wwft.6 Tot slot worden centrale tegenpartijen en transactieregisters als bedoeld in de EMIR- Verordening, ratingbureaus als bedoeld in de Verordening Ratingbureaus, centrale effectenbewaarinstellingen als bedoeld in de CSD-Verordening en securitisatieregisters en derde partijen als bedoeld in de Securitisatie- Verordening onder de financiële sector geschaard.7

Daarbij beperkt deze studie zich tot financiële instellingen die hun activiteiten verrichten in Nederland of hun zetel, vestiging of bijkantoor hebben in Nederland.8

Ook buiten de financiële sector stelt de Nederlandse wetgever voor bepaalde typen ondernemingen personentoetsingen verplicht. Een in het oog springend voorbeeld zijn de personentoetsingen bij accountantsorganisaties.9 De Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta) is tot stand gekomen tegen de achtergrond van een aantal boekhoudaffaires zoals de geruchtmakende affaire rondom Enron, en de noodzaak tot herstel van het vertrouwen in de accountant en de door hem ten behoeve van het publiek gegeven verklaringen.10 Accountantsorganisaties staan sinds 1 oktober 2006 onder toezicht van de AFM en de dagelijks beleidsbepalers en medebeleidsbepalers bij accountantsorganisaties, zoals bestuurders en leden van raden van commissarissen, zijn sindsdien onderworpen aan een betrouwbaarheidstoets.11 Daarnaast geldt sinds 1 juli 2018 voor OOB-accountantsorganisaties12 een geschiktheidstoets voor dagelijks beleidsbepalers, voor personen die fungeren als dagelijks beleidsbepaler van het binnen het netwerk hiërarchisch hoogste netwerkonderdeel met zetel in Nederland dat invloed uitoefent op het beleid van de accountantsorganisatie en voor personen die belast zijn met het interne toezicht.13 Deze laatste toets is ingevoerd nadat zich (wederom) een reeks aan incidenten had voorgedaan die het vertrouwen in de accountant verder hebben ondergraven.14

Het systeem van personentoetsingen bij accountantsorganisaties komt grotendeels overeen met het systeem zoals dit geldt voor Wft-instellingen, (beroeps-)pensioenfondsen en trustkantoren.15 De personentoetsingen worden voorts door een financiële toezichthouder uitgevoerd (de AFM). Waar relevant, zal in deze studie dan ook worden verwezen naar in de accountantssector gewezen jurisprudentie of relevante wetsgeschiedenis bij de totstandkoming en aanpassing van de Wta. Voor de volledigheid zijn de toetsingen bij accountantsorganisaties ook vermeld in Tabel 2.1.

Daarnaast toetst de Autoriteit woningcorporaties sinds 1 juli 2015 de geschiktheid en betrouwbaarheid van bestuurders en commissarissen van een woningcorporatie bij (her-)benoeming. Een bestuurder of commissaris kan pas (her-)benoemd worden als de Autoriteit woningcorporaties, namens de minister van Wonen en Rijksdienst, een positieve zienswijze heeft afgegeven (art. 25, tweede lid en 30, derde lid, Woningwet). Achtergrond van deze toetsingsregelgeving is een reeks van geruchtmakende incidenten in de sociale woningbouwsector, waaronder het Vestia-debacle en gebleken wanbestuur, bestuurscrises en ernstig financieel mismanagement bij woningcorporaties. Zowel de parlementaire enquêtecommissie woningcorporaties16 als de commissie Hoekstra17 adviseerden tot het versterken van de interne governance waaronder het invoeren van een “fit and proper-test” naar analogie van de personentoetsingen in de financiële sector.18

Terzijde zij opgemerkt dat herhaaldelijk is opgeroepen om, onder meer naar aanleiding van fraudegevallen en falend bestuur, ook bij zorginstellingen een verplichte personentoetsing te introduceren voor bestuurders en commissarissen, naar analogie van de toetsingen in de financiële sector. Deze toets zou uitgevoerd kunnen worden door de Nederlandse Zorgautoriteit. Moties met een dergelijke strekking zijn echter verworpen.19 Naar het oordeel van de minister bestaan er voldoende instrumenten om (potentieel) disfunctionerende bestuurders en toezichthouders bij zorginstellingen te weren, zoals de verklaring omtrent het gedrag (VOG) voor bestuurders en de vergewisplicht voor toezichthouders, het strafrechtelijk en civielrechtelijk bestuursverbod en initiatieven die de sector zelf neemt voor accreditatie van bestuurders in de zorg en het professionaliseren van het intern toezicht.20 Hier is dus voor een andere lijn gekozen dan bij de woningcorporaties.

Genoemd kan verder worden de Wet Bevordering Integriteitsbeoordelingen door het Openbaar Bestuur (Wet Bibob). Met behulp van de Wet Bibob kan een bestuursorgaan bij het verlenen van vergunningen en andere bestuurlijke beslissingen onderzoeken of haar wederpartij betrouwbaar en integer is.21 Bij een ernstig gevaar van misbruik voor criminele doeleinden kunnen vergunningen worden geweigerd of ingetrokken. Het bestuursorgaan kan eigen onderzoek doen of advies vragen aan het Bureau bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (Landelijk Bureau Bibob). Daarbij wordt onderzocht of er sprake is van feiten en omstandigheden die erop wijzen of redelijkerwijs doen vermoeden dat betrokkene in relatie staat tot strafbare feiten.22 Onder strafbare feiten worden veroordelingen verstaan, feiten die erop wijzen of doen vermoeden dat door een (rechts)persoon strafbare feiten zijn gepleegd en overtredingen waarvoor een bestuurlijke (inclusief fiscale) boete kan worden opgelegd. Per 1 augustus 2020 is de Wet Bibob aangescherpt en zijn onder meer de mogelijkheden voor bestuursorganen om informatiebronnen te raadplegen uitgebreid.23

Hoewel deze studie geen betrekking heeft op toetsingen bij accountantsorganisaties, woningcorporaties of op de toetsingen uit hoofde van de Wet Bibob, zou bij deze toetsingen dezelfde problematiek kunnen spelen als bij toetsingen in de financiële sector. Gedacht kan bijvoorbeeld worden aan kwesties rondom rechtswaarborgen en rechtsbescherming zoals deze aan de orde komen in Hoofdstuk 7.