2.9.1 Ingrijpen in voldongen feiten en afgeronde rechtstoestanden

Kenmerkend voor de werkingsregel terugwerkende kracht is dat hij ingrijpt in voldongen feiten en afgeronde rechtstoestanden.

Een voldongen feit is een feit dat zich voordeed vóór het inwerkingtredingsmoment, en waaraan destijds een rechtsgevolg was verbonden.1 Dit rechtsgevolg kan het ontstaan van een materiële belastingschuld omvatten, doch kan ook inhouden het ontvangen van een beschikking of de formalisering van een belastingschuld. In het laatstgenoemde geval kan de werkingsregel terugwerkende kracht echter niet meer ingrijpen in voldongen feiten. Een wetswijziging vormt naar mijn mening geen nieuw feit, zodat navorderen niet is toegestaan.2

Van een voldongen feit is mijns inziens ook sprake indien aan een feit geen rechtsgevolg is verbonden bij gebreke aan een wettelijke grondslag. Van een voldongen feit is géén sprake indien aan een feit wel een rechtsgevolg kán worden toegekend, maar dit nog niet is gebeurd.

Misverstanden hierover kunnen worden voorkomen door eerst het voor een regel relevante rechtsfeit vast te stellen als beschreven in par. 2.8. De bepaling inzake aftrekbaarheid van boeten verbindt immers rechtsgevolgen aan opgelegde boeten en niet aan het daaraan voorafgaande beboetbare feit.

Door toepassing van de werkingsregel terugwerkende kracht wordt een voldongen feit – voor zover mogelijk – weer ‘opengebroken’ door de wetgever. Het op deze wijze ingrijpen in voldongen feiten kan in principe ook slechts plaatsvinden door toepassing van de werkingsregel terugwerkende kracht. Hierop bestaat slechts één uitzondering, namelijk het treffen van een overgangsmaatregel in de vorm van een correctieregeling (zie par. 3.9).

Van een afgeronde rechtstoestand is sprake indien aan een toestand reeds voor het inwerkingtredingsmoment een rechtsgevolg is verbonden dat tevens het enige rechtsgevolg was dat aan die toestand zal worden gegeven. Ook als sprake is van een toestand ter zake waarvan de wet niet in een rechtsgevolg voorzag, is een afgeronde rechtstoestand ontstaan. Een afgeronde rechtstoestand kan evenwel niet ontstaan als de regel geen gevolgen verbindt aan de toestand, maar daarvoor een feit is vereist dat zich nog niet heeft voorgedaan. Met betrekking tot een dergelijke toestand valt niet uit te sluiten dat in de toekomst alsnog door middel van tussenkomst van een feit rechtsgevolgen aan die toestand worden verbonden.

Indien een regel inhoudt dat hij rechtsgevolgen verbindt aan toestanden kunnen alleen terugwerkende kracht en de hiervoor genoemde correctieregeling bewerkstelligen dat aan een vóór de inwerkingtreding afgeronde rechtstoestand door een nieuwe regel andere rechtsgevolgen worden verbonden.4

Voor een schematische weergave van het ingrijpen in voldongen feiten en afgeronde rechtstoestanden verwijs ik naar par. 2.4.2.