5.8 Afdracht van overwaarde bij ontbinding

De definitieve uitoefening van het eigendomsvoorbehoud leidt tot ontbinding van de koopovereenkomst. Vervolgens moet de overeenkomst worden afgewikkeld overeenkomstig de ontbindingsregels, voor wat betreft de verbintenissen die reeds zijn nagekomen (art. 6:271 BW). In dat verband kan men de vraag stellen of eventuele ‘overwaarde’ toekomt aan de verkoper of aan de koper. Zoals in hoofdstuk 2 is gebleken, is de vermeende wenselijkheid van dergelijke afdracht van overwaarde volgens veel auteurs gelegen in de omstandigheid dat het eigendomsvoorbehoud een zekerheidsrecht is. Het gaat daarbij om overwaarde die het gevolg is van het feit dat de verkoper bij uitoefening van het eigendomsvoorbehoud meer zou kunnen ontvangen dan bij nakoming door de koper. Aangezien de koopprijs veelal correspondeert met de waarde die de zaak in het handelsverkeer heeft, zal van overwaarde die het gevolg is van een wanverhouding tussen koopprijs en waarde van de zaak in de regel geen sprake zijn.

Overwaarde kan zich bij uitoefening van het eigendomsvoorbehoud niettemin op een tweetal wijzen manifesteren.1 In de eerste plaats kan sprake zijn van overwaarde, omdat de koper reeds een gedeelte van de koopprijs heeft voldaan. De verkoper zou meer ontvangen dan bij nakoming van de koopovereenkomst, indien hij dit gedeelte van de koopprijs zou mogen behouden. Van daadwerkelijke overwaarde, in de zin dat de zaak meer waard is dan waar de verkoper recht op heeft, is in dit geval geen sprake. Het gaat hier in feite om de vraag hoe de koopovereenkomst moet worden afgewikkeld na uitoefening van het eigendomsvoorbehoud, hetgeen in de literatuur dikwijls als een kwestie van overwaarde wordt benaderd. Ten tweede kan overwaarde ontstaan omdat de verkochte zaak tussentijds in waarde is gestegen. In een dergelijk geval kan uitoefening van het eigendomsvoorbehoud tot gevolg hebben dat de verkoper meer ontvangt dan in het geval dat de koper de verschuldigde prestatie zou hebben voldaan. Deze beide typen overwaarde worden hierna achtereenvolgens besproken.