7.3.9.3.1 Betekenis van de vrije waardering

Ook met betrekking tot de waardering van de bewijsmiddelen geeft de Hoge Raad de feitenrechter alle ruimte. A-G Groeneveld heeft in 2003 gepoogd om toch een zeker toetsingskader in te voeren, zodat de Hoge Raad de begrijpelijkheid van de keuze en de waardering zou kunnen beoordelen.1 Hier wilde de Hoge Raad echter niets van weten.2 Met betrekking tot de waardering van de bewijsmiddelen die de rechter heeft toegepast geldt dan ook, net als voor de keuze, dat deze als zodanig niet in de uitspraak behoeft te worden toegelicht.3

De vrijheid van de rechter gaat dus ver. Zo kan het voorkomen dat twee naar hun aard vergelijkbare, maar inhoudelijk verschillende bewijsmiddelen beide geloofwaardig worden geacht. Het is in WOZ-zaken bijvoorbeeld mogelijk dat twee verschillende taxatierapporten elk een andere waarde verdedigen van precies hetzelfde object. De vrijheid in de waardering betekent dat beide rapporten enigszins geloofwaardig kunnen worden geacht, terwijl geen van beide als volledig juist wordt aangemerkt.4

De Hoge Raad heeft in dit verband overwogen dat het de rechter vrij staat om te oordelen dat de belastingplichtige overtuigend heeft aangetoond door aan de eigen verklaring van de belastingplichtige volledige bewijskracht toe te kennen.5 De vrijheid in de waardering kan zelfs zo ver gaan, dat tegenbewijs vervolgens niet meer mogelijk is.6 De rechter hoeft, ingeval hij doorslaggevende betekenis toekent aan een dergelijke partijverklaring, geen nadere gelegenheid tot bewijsvoering aan de andere partij te geven.7 Daarentegen is evenzeer denkbaar, dat een ambtsedig proces-verbaal van een ambtenaar in functie terzijde wordt geschoven door de rechter. In ieder geval heeft die geen intrinsiek verhoogde bewijskracht.8 De rode draad is dat er geen ‘gebonden’ bewijsmiddelen bestaan en ook geen ‘beslissende’ bewijsmiddelen.9 Het enige dat telt, is de geloofwaardigheid van het bewijs (en niet het feit dat het ‘slechts’ een eigen verklaring betreft of dat er wel of geen ander (steun)bewijs voorhanden is). Van een hiërarchie tussen de bewijsmiddelen is evenmin sprake.10

Zelfs het oordeel van een andere rechter is niet bindend: als de strafrechter over exact hetzelfde feitencomplex een uitspraak heeft gedaan, dan is de belastingrechter niet aan dat oordeel gebonden, ook niet als hem precies dezelfde bewijsmiddelen ter beschikking staan als de strafrechter.11 Sterker nog: hij moet zich ook dan zelfstandig een oordeel vormen, in het bijzonder wanneer de belastingplichtige de in de strafzaak gebruikte bewijsmiddelen ter discussie stelt.12 Uiteraard kan hij daarbij voor het bewijs wel putten uit de strafzaak (maar óf hij dat doet, is aan hem).13 De belastingrechter is zelfs niet gebonden aan het oordeel van de strafrechter over de vraag of er sprake is van strafrechtelijk onrechtmatig verkregen bewijs.14 Wel moet de belastingrechter, wanneer hij afwijkt van het oordeel van de strafrechter, die afwijking motiveren.15 Mutatis mutandis geldt het voorgaande naar mijn mening evenzeer voor andere rechterlijke beslissingen,16 zoals vonnissen van de civiele rechter17 en uitspraken van de algemene bestuursrechter.18