8.1 Inleiding

Alle rechters en auteurs die zich over meelezen hebben uitgelaten, zijn het erover eens dat daaronder het lezen en becommentariëren van een conceptuitspraak wordt verstaan. In oudere documentatie en literatuur is het meelezen nog voorbehouden aan een andere rechter of raadsheer, wat in dit hoofdstuk ‘meelezen in strikte zin’ wordt genoemd.1 Volgens latere documentatie kan ook een juridisch medewerker meelezen.2 Het meelezen van een conceptuitspraak door een andere rechter of juridisch ondersteuner heet ‘meelezen in ruime zin’.

Het fenomeen meelezen als kwaliteitsinstrument dook in 2006 voor het eerst op in de beleidsplannen van de Raad voor de rechtspraak.3 De Raad stelde in 2008 dat meelezen rechters scherp houdt en bijdraagt aan een cultuur waarin het gewoon is onderling over kwaliteit te spreken.4 Volgens Bakker is het systeem uitgevonden om het gemis aan meervoudige beoordeling van zaken te compenseren.5 Ook Den Tonkelaar wijst daarop. Hij merkt op dat door de toenemende unusrechtspraak de samenhang binnen de colleges dreigde te verdwijnen en iedere controle ontbrak.6 Hun zienswijze sluit aan bij het oordeel van de Visitatiecommissie gerechten uit 2010 dat meelezen ten doel heeft ‘de kwetsbaarheid van enkelvoudige rechtspraak’ te verminderen. De visitatiecommissie noemt efficiency en lagere kosten als voordelen van enkelvoudige rechtspraak, maar ze concludeert ook dat met deze vorm van rechtspraak wordt ingeboet op kwaliteit in de zin van collegiale oordeelsvorming en toetsing. De commissie juicht een landelijke norm voor meelezen toe, zodat het nadeel van enkelvoudige behandeling structureel kan worden gecompenseerd zonder teveel afbreuk te doen aan de efficiency ervan.7 De Raad voor de rechtspraak lijkt zich in deze analyse te kunnen vinden, getuige diens opvatting dat het verplicht meelezen van enkelvoudig gewezen arresten vanuit het oogpunt van kwaliteit en gezag van de rechtspraak een noodzakelijke voorwaarde is, wanneer kantonzaken in hoger beroep enkelvoudig worden afgedaan.8 Rechters zelf zijn te spreken over meelezen als instrument om de kwaliteit van een uitspraak te verbeteren (zie paragraaf 10.2).

De normen voor meelezen, die de Raad voor de rechtspraak sinds 2007 vaststelt, waren aanvankelijk helder, maar zijn door de jaren heen wat schimmig geworden. Volgens de jaarverslagen van 2007 en 2008 luidde de norm dat iedere rechter per maand één zwaardere uitspraak zou laten meelezen. Bij beginnende rechters in een rechtsgebied, afdelingsstarters genoemd, zou in de eerste zes tot twaalf maanden 100 procent worden meegelezen.9 Het jaarverslag van 2009 maakte niet uitdrukkelijk gewag van de norm. De jaarverslagen van 2010 en 2011 vermeldden dat de norm voor het meelezen erop ziet ‘dat een rechter op structurele basis van inhoudelijke feedback wordt voorzien’.10 Sinds 2012 is een norm voor reflectie ingevoerd, die inhoudt dat er structureel tijd wordt ingeruimd voor (vakinhoudelijke) feedback en reflectie. De norm wordt ingevuld door het meelezen van enkelvoudige uitspraken door een collega-rechter/raadsheer en het volgen van intervisietrajecten.11 Van specifieke normen voor meelezen wordt niet meer gerept. Terecht merkt de Visitatiecommissie gerechten 2014 op dat voor meelezen en intervisie onduidelijke normen bestaan.12 Deze onduidelijkheid heeft bijgedragen aan haar oordeel dat er onvoldoende aandacht voor meelezen van uitspraken bestaat en dat er weinig toezicht vanuit het gerechtsbestuur plaatsvindt.13 Ten dele is begrijpelijk dat het moeilijk is om normen te stellen, omdat de toepassing van en realisatie op de norm per rechtsgebied sterk verschilt. Zo wordt in de meeste enkelvoudige strafzaken mondeling vonnis gewezen direct aansluitend aan de inhoudelijke behandeling ter terechtzitting.14 De visitatiecommissie bemerkte ook dat de mate waarin meelezen onderdeel was geworden van het arbeidsproces per rechtbank sterk verschilde. Binnen enkele rechtbanken is meelezen ‘goed ingesleten’, in andere rechtbanken wordt het vrijblijvend toegepast en ad hoc geregeld.15 Helder is in elk geval de regel over meelezen in de Professionele standaarden civiele rechter uit 2016: die bepaalt dat altijd wordt meegelezen in zaken die zonder zitting worden afgedaan en waarin de rechter zelf de uitspraak schrijft.