3 Inzichten in besluit- en oordeelsvorming

Tot zo’n tien jaar geleden was de literatuur over meervoudige en enkelvoudige rechtspraak nogal bescheiden te noemen. In de artikelen waarin auteurs erop ingingen, bleef het meestal bij vrij terloops gegeven argumenten vóór het een of tegen het ander. De afgelopen jaren is daar enige verandering in gekomen, onder meer door experimenten naar de kwaliteit van meervoudig en enkelvoudig beslissen en onderzoek naar de opvattingen van rechters over collegiale en alleenrechtspraak.

Psychologisch en gedragswetenschappelijk onderzoek naar denkprocessen die aan de basis liggen van oordelen en beslissingen kent een langere geschiedenis. Nog steeds worden belangrijke ontdekkingen gedaan die helpen verklaren hoe de mens denkt, oordeelt en beslist, zowel alleen als in groepen. Inmiddels is bekend en aanvaard dat besluit- en oordeelsvorming niet louter een kwestie is van logisch-rationele analyse van verzamelde feiten, maar dat ook heuristieken en intuïtie daar gewild of ongewild een aanzienlijke rol in spelen. In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in theorieën over en mechanismen van besluit- en oordeelsvorming door groepen en individuen.1 Tevens wordt besproken welke inzichten empirisch onderzoek naar meervoudige en enkelvoudige rechtspraak en besluitvorming heeft opgeleverd. Met de bespreking van theorie en literatuur wordt onderzoeksvraag 2 beantwoord (zie paragraaf 1.4).

De paragrafen 3.1 en 3.2 bieden inzichten uit de sociale en cognitieve psychologie over besluitvorming door groepen en individuen. Paragraaf 3.1 gaat over beslisgedrag in het algemeen en paragraaf 3.2 over beslisgedrag door groepen. Het eerste heeft betekenis voor bestudering van oordeelsvorming in meervoudige en enkelvoudige kamer, het tweede voor die in meervoudige kamer.2 Paragraaf 3.3 spitst zich toe op rechtstheoretische inzichten over rechterlijke oordeelsvorming. In paragraaf 3.4 volgt een uiteenzetting van onderzoek waarin de kwaliteit van meervoudig en enkelvoudig beslissen centraal staat of daar een belangrijke plaats in inneemt. Paragraaf 3.5 bevat in zeer kort bestek een exposé van argumenten en overwegingen voor en tegen meervoudige en enkelvoudige rechtspraak die in de literatuur aangetroffen zijn. Door recent onderzoek kunnen deze argumenten kracht bij worden gezet of juist weersproken. Het hoofdstuk wordt afgesloten met conclusies in paragraaf 3.6.