De bij dode opgerichte stichting (Publicaties vanwege het Centrum voor Notarieel recht) 2020/3.2.1.1:3.2.1.1 Wanneer is sprake van een uiterste wilsbeschikking tot oprichting van een stichting?

De bij dode opgerichte stichting (Publicaties vanwege het Centrum voor Notarieel recht) 2020/3.2.1.1

3.2.1.1 Wanneer is sprake van een uiterste wilsbeschikking tot oprichting van een stichting?

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Voor de vraag wanneer sprake is van een uiterste wilsbeschikking tot oprichting van een stichting, moet eerst gekeken worden naar artikel 4:42 lid 1 BW:

‘Een uiterste wilsbeschikking is een eenzijdige rechtshandeling, waarbij een erflater een beschikking maakt die eerst werkt na zijn overlijden en die in dit Boek is geregeld of in de wet als zodanig wordt aangemerkt.’

Hierbij is van belang op te merken dat pas sprake is van een uiterste wilsbeschikking als de erflater de rechtshandeling voor zichzelf verricht en niet in een bepaalde hoedanigheid. Als voorbeeld van een rechtshandeling in hoedanigheid noemt Breemhaar de benoeming door een erflater van opvolgende bestuurders van een stichting als de statuten bepalen dat de erflater die vóór zijn overlijden mag benoemen.1 De erflater handelt dan als orgaan van de stichting waarvan hij de opvolgend bestuurder mag benoemen. Een dergelijke benoeming door de erflater vormt een besluit van de stichting, niet een uiterste wilsbeschikking.2

Een uiterste wilsbeschikking is een eenzijdig ongerichte rechtshandeling.3 Gebreken aan een eenzijdig ongerichte rechtshandeling leiden doorgaans tot nietigheid,4 zie bijvoorbeeld artikel 3:32 lid 2 BW en artikel 3:34 lid 2 slot BW.5 Het bijzondere van de uiterste wilsbeschikking als eenzijdig ongerichte rechtshandeling is, dat deze pas werkt na het overlijden van de erflater, zoals uit artikel 4:42 BW blijkt.

Dat een uiterste wilsbeschikking pas werkt na de dood, lijkt ten onrechte te suggereren dat nog tijd verstrijkt tussen het tijdstip van overlijden van de erflater en het van kracht worden van een uiterste wilsbeschikking. Juister lijkt mij te spreken van een uiterste wilsbeschikking die geen werking heeft bij leven. A-G Besier drukt het in 1932, ten aanzien van het ontstaanstijdstip van de bij uiterste wilsbeschikking opgerichte stichting, duidelijk uit als hij stelt dat uiterste wilsbeschikking van kracht wordt bij de dood:

‘Het betoog was, dat de stichting wel op het oogenblik van des erflaters dood ontstaat doch dan nog niet bestaat. Dit schijnt mij – tenzij men bedoelt een bestaan vóór het overlijden te eischen, wat art. 946, lid 1 niet doet – onlogisch gedacht, daar wat op zeker oogenblik ontstaat, op datzelfde oogenblik bestaat; tusschen leven en dood ligt niet een tijdperk, hoe kort ook, doch slechts een tijdstip, dat geen afmetingen heeft.’6

Dit is ook wat Eggens bedoelde met ‘samenval van momenten’ waarover ik schreef in 2.2.2.3.

Omdat een uiterste wilsbeschikking pas werkt na de dood en geen rechtskracht heeft tijdens leven,7 is het maar de vraag of de uiterste wilsbeschikking ooit enig rechtsgevolg zal hebben.8 Herroeping van de uiterste wilsbeschikking zou een reden kunnen zijn waarom een uiterste wilsbeschikking geen rechtskracht krijgt en daardoor geen gevolgen heeft of zal hebben.9 Bij herroeping van de uiterste wilsbeschikking tot oprichting van een stichting, zal die stichting niet ontstaan. Herroepelijkheid is inherent aan een uiterste wilsbeschikking.10

Een geldige uiterste wilsbeschikking moet daarnaast ook nog passen binnen het gesloten stelsel van uiterste wilsbeschikkingen.11 Het gesloten stelsel van uiterste wilsbeschikkingen betekent dat slechts die uiterste wilsbeschikkingen kunnen worden gemaakt die in de wet zijn geregeld.12 Een rechtshandeling die niet past binnen het gesloten stelsel is nietig.13 De oprichting van een stichting bij dode valt binnen het gesloten stelsel van uiterste wilsbeschikkingen vanwege het bepaalde artikel 2:4 lid 1 BW, zo bleek al eerder (1.1.1.1).

Hiervoor ging het om de uiterste wilsbeschikking als rechtshandeling. Maar waaruit bestaat die rechtshandeling? Omdat een stichting in het leven wordt geroepen door de rechtshandeling van oprichting (zie 1.1.1), moet de uiterste wilsbeschikking tot oprichting van een stichting de oprichtingsverklaring bevatten. Boek 4 BW stelt geen nadere eisen aan die oprichtingsverklaring.14

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.