4.3.2 Analyse van EHRM-jurisprudentie

Soms hanteert het ehrm duidelijke regels, waarop al dan niet uitzonderingen worden aangenomen. Ten aanzien van het ondervragingsrecht kan worden gedacht aan de regel dat een schending van het ondervragingsrecht wordt aangenomen wanneer de rechter geen goede reden had om een getuigenverzoek af te wijzen. Het ehrm formuleert soms ook uitgangspunten, die weliswaar van belang kunnen zijn voor de beoordeling van een zaak, maar geen dwingend karakter hebben. Een voorbeeld daarvan is het uitgangspunt dat al het bewijsmateriaal ter zitting moet worden geproduceerd. Is dat niet gebeurd, dan zal het ehrm daaraan alleen consequenties verbinden wanneer de rechten van de verdediging onvoldoende zijn gerespecteerd.1

Centraal bij het uitvoeren van het evrm-deel van mijn onderzoek staan de vragen welke regels en uitgangspunten het ehrm hanteert, wat de betekenis van deze regels en uitgangspunten is en op welke manier deze regels en uitgangspunten worden toegepast in concrete zaken. De motivering van uitspraken door het ehrm, die dikwijls erg uitvoerig is, vormt de basis voor de beantwoording van deze vragen. Deze motivering valt in de meeste uitspraken uiteen in twee onderdelen: algemene overwegingen (general principles) en overwegingen met betrekking tot de te beoordelen zaak.2 Soms kunnen ook separate opinions inzicht geven in de betekenis van een ehrm-uitspraak, al is het maar omdat daaruit kan blijken welke argumenten het ehrm niet aan zijn beslissing ten grondslag heeft gelegd.3

In de algemene overwegingen wordt een overzicht gegeven van regels en uitgangspunten die relevant zijn voor de beoordeling van de desbetreffende zaak.4 Deze ontleent het ehrm doorgaans aan eerdere jurisprudentie, die dan ook als bron wordt genoemd. Het ehrm hanteert meestal een evolutieve benadering. Nieuwe zaken worden zoveel mogelijk beoordeeld op basis van precedenten.5 Bij de formulering van regels en uitgangspunten drukt het ehrm zich zelden absoluut uit. Zo gebruikt het soms formuleringen als ‘as a rule’ of ‘as a general rule’, wat impliceert dat de regel in bijzondere situaties niet van toepassing is.6 Wanneer een bepaalde actie ‘may be required’, zal het afhangen van de bijzondere omstandigheden van een zaak of deze actie daadwerkelijk wordt vereist.7 Voor zover een regel al absoluut is geformuleerd, is het de vraag of deze ook daadwerkelijk absolute betekenis heeft. In het arrest Al-Khawaja & Tahery oordeelde het ehrm dat een bepaalde regel ‘may have suggested’ dat sprake was van een absolute regel.8 De regel in kwestie was absoluut geformuleerd, maar moest volgens het ehrm kennelijk niet zo absoluut worden opgevat. Het komt weinig voor dat het ehrm absolute regels beoogt te hanteren.9 Bij regels die wél absoluut lijken te zijn bedoeld, is het de vraag wat de consequentie zou moeten zijn wanneer niet aan de regel is voldaan.10 Complicerend is ten slotte dat het ehrm dezelfde regel soms in de ene zaak absoluut formuleert en in een andere zaak niet.11

Bij de beoordeling van de concrete klacht wordt soms een bepaald uitgangspunt genoemd dat volgens het ehrm in het algemeen van belang is bij de beoordeling van klachten over het ondervragingsrecht. Wanneer dit uitgangspunt vervolgens ook wordt toegepast bij de beoordeling van de zaak, lijkt het erop dat sprake is van een algemeen uitgangspunt. Keert het uitgangspunt terug in meer zaken, dan is het verleidelijk om te concluderen dat daadwerkelijk sprake is van een algemeen uitgangspunt. Deze conclusie hoeft echter niet altijd correct te zijn. Het is namelijk denkbaar dat de feiten en omstandigheden in de zaken waarin het uitgangspunt werd toegepast, gelijk waren, maar het ehrm bij andere feiten en omstandigheden het uitgangspunt niet zou hebben toegepast. Een voorbeeld is de zaak Romanov. Het ehrm lijkt in deze zaak te hebben geoordeeld dat verklaringen van medeverdachten in het algemeen geen steunbewijs mogen opleveren. In deze zaak liet het ehrm de belastende verklaringen van verschillende medeverdachten daadwerkelijk buiten beschouwing en stelde het vast dat de verklaring van het slachtoffer van beslissende betekenis was.12 In de zaak Trofimov volgde het dezelfde redenering.13 In beide zaken noemde het ehrm ook argumenten voor het gehanteerde uitgangspunt: medeverdachten worden niet onder ede gehoord en kunnen daarom ongestraft liegen, terwijl zij ook een eigen belang hebben bij de uitkomst van de zaak. Het is daarom mogelijk dat het algemene uitgangspunt niet zal worden toegepast wanneer de medeverdachte wél onder ede heeft verklaard en daarbij ook zichzelf in aanzienlijke mate heeft belast. De gevolgtrekking dat de verklaring van een medeverdachte nooit steunbewijs mag opleveren, is op basis van alleen deze twee arresten derhalve niet gerechtvaardigd.

Tot nu toe besprak ik de waarde van regels en uitgangspunten die het ehrm expliciet heeft geformuleerd. Het ehrm lijkt bij de beoordeling van het ondervragingsrecht soms ook algemene uitgangspunten te hanteren zonder dat deze ooit expliciet zijn genoemd. Wanneer de overwegingen van het ehrm in verschillende arresten naast elkaar worden gelegd, is het in bepaalde gevallen mogelijk om voorzichtig te concluderen dat het ehrm een algemeen uitgangspunt hanteert. Een voorbeeld is de vraag of bepaald bewijsmateriaal alleen in aanmerking komt als steunbewijs voor de verklaring van de niet door de verdediging ondervraagde getuige wanneer het betrekking heeft op specifieke onderdelen van de getuigenverklaring. Anders dan de Hoge Raad,14 heeft het ehrm zich daarover nooit expliciet uitgelaten.

In de zaak Guilloury had de verdachte – een bakker, die was vervolgd wegens ontucht met twee stagiairs met misbruik van gezag – de ontucht bekend. Hij had echter ontkend dat hij daarbij misbruik had gemaakt van zijn gezag als werkgever. Voor het misbruik van gezag bestond geen ander bewijsmateriaal dan de verklaringen van de slachtoffers. Er bestond wel sterk steunbewijs voor de ontucht. De bakker had de seksuele gedragingen zelf toegegeven en deze waren op video opgenomen. Het ehrm achtte de verklaringen van de slachtoffers van beslissende betekenis.15 Kennelijk moest het steunbewijs betrekking hebben op het misbruik van gezag. Wanneer dit arrest geïsoleerd wordt beschouwd, kunnen daarvoor verschillende verklaringen worden gegeven. Misbruik van gezag was een strafverzwarende omstandigheid. Mogelijk achtte het ehrm om die reden steunbewijs voor dat aspect relevant. De bakker had echter ook specifiek betwist dat hij misbruik had gemaakt van zijn gezag. Ook in deze proceshouding kan een verklaring worden gevonden waarom juist voor het misbruik van gezag steunbewijs had moeten bestaan. Pas wanneer verschillende arresten naast elkaar worden gelegd, kan met meer stelligheid worden vastgesteld wat de beweegreden voor het ehrm is geweest om onvoldoende steunbewijs aanwezig te achten. In andere zaken was geen sprake van strafverzwarende omstandigheden, maar wel van de betwisting van bepaalde aspecten, zoals daderschap of opzet en moest het steunbewijs op deze betwiste aspecten zien.16 Op grond daarvan kan worden geconcludeerd dat het erop lijkt dat het ehrm alleen steunbewijs in aanmerking neemt dat betrekking heeft op de door de verdachte betwiste aspecten van de getuigenverklaring.

Of een bepaalde beoordelingsfactor positief of negatief wordt beoordeeld, hangt uiteraard af van de feiten en omstandigheden van de concrete zaak. Het ehrm noemt de feiten en omstandigheden die hebben geleid tot een bepaalde beslissing doorgaans expliciet.17 Wanneer zich in verschillende zaken soortgelijke feiten en omstandigheden voordoen, terwijl de beslissingen over de desbetreffende beoordelingsfactor verschillend zijn, kan door het vergelijken daarvan worden onderzocht welke verschillen in feiten en omstandigheden hebben geleid tot de verschillende oordelen. Het ehrm maakt soms zelf vergelijkingen met andere uitspraken en geeft daarbij aan waarin de te beoordelen zaak overeenkomt of juist afwijkt van die andere uitspraken.18 Dat geeft inzicht in de waarde die het ehrm toekent aan individuele feiten en omstandigheden. Dat inzicht biedt het ehrm in sommige zaken ook door uit te leggen wat het heeft bedoeld met een eerdere uitspraak.19 Dat doet wat merkwaardig aan, omdat de desbetreffende uitspraak niet is gedaan door de rechters die de uitleg geven en andere rechters dus uitleggen wat de rechters die de uitspraak hebben gedaan, hebben bedoeld. De uitleg is ook niet altijd correct of overtuigend.20 Het ehrm geeft een enkele keer overigens expliciet aan welk aspect het van doorslaggevende betekenis heeft geacht voor de beoordeling van een bepaalde beoordelingsfactor.21

Het ehrm heeft ongetwijfeld als uitgangspunt dat het consistent is bij de beoordeling van verschillende klachten die betrekking hebben op dezelfde aspecten. Wanneer het ehrm gelijksoortige zaken op verschillende manieren heeft beoordeeld, heb ik dan ook zo veel mogelijk gezocht naar verklaringen voor de verschillen. Aangezien zaken nooit exact hetzelfde zijn, is het immers goed denkbaar dat bepaalde verschillen in de feiten en omstandigheden de redenen waren voor de verschillen in beoordeling. Verschillen in beoordeling kunnen ook te maken hebben met ontwikkelingen in de ehrm-jurisprudentie. Wanneer de verschillen niet kunnen worden verklaard, is het ehrm mogelijk niet consistent geweest. Ik heb die conclusie zo nu en dan getrokken.22 Een aantal malen leek een bepaalde sectie van het ehrm een andere koers te varen dan de andere secties.23 In dat geval is die sectie zelf wellicht consistent in haar beoordeling, maar tussen de secties onderling bestaat dan geen consistentie.

Inconsistentie kan ook worden vastgesteld ten aanzien van de door het ehrm gehanteerde terminologie. Hoewel in de algemene overwegingen vaak letterlijk dezelfde formuleringen voorkomen, komen ook dikwijls afwijkende formuleringen voor, zonder dat daaraan een inhoudelijke reden ten grondslag ligt. Dat is op zichzelf niet problematisch – soms geeft een afwijkende formulering juist meer inzicht in de betekenis van een regel of uitgangspunt –maar kan dat wel zijn wanneer die regel of dat uitgangspunt inhoudelijk niet in overeenstemming is met andere formuleringen.24 Ook bij de toepassing van de algemene overwegingen op de feiten en omstandigheden van de zaak hanteert het ehrm verschillende formuleringen. In hoofdstuk 6 zal ik betogen dat het ehrm veel verschillende termen gebruikt om aan te duiden of een getuigenverklaring van beslissende betekenis is. Soms gebruikt het zelfs dezelfde term in het ene geval om aan te geven dat de verklaring van beslissende betekenis is en in het andere geval om aan te geven dat de verklaring juist niet beslissend is.25 Ook is de gehanteerde terminologie soms niet voldoende duidelijk. Zo stelt het ehrm regelmatig vast dat een veroordeling ‘not solely’ is gebaseerd op de betwiste getuigenverklaring. Daarmee wordt meestal echter bedoeld dat de veroordeling niet uitsluitend of in beslissende mate op die getuigenverklaring is gegrond.26

Inconsistentie kan het gevolg zijn van het feit het dat het ehrm uitspraken doet in verschillende talen: in het Engels of in het Frans en soms in beide talen. Er bestaan twee authentieke versies van het evrm: een Engelstalige en een Franstalige. Deze komen niet op alle punten volledig overeen. Het ehrm beoogt echter één uniforme interpretatie te geven van de desbetreffende bepaling, ongeacht of deze in het Engels of in het Frans is geschreven. Over het algemeen slaagt het daarin ook prima. Het is echter voorgekomen dat ten aanzien van een bepaald aspect een algemene overweging uitsluitend in Franstalige arresten voorkwam, terwijl in Engelstalige arresten overwegingen met een andere betekenis voorkwamen, die betrekking hadden op dezelfde materie.27 Het is dan onmogelijk om vast te stellen wat het geldende recht op het desbetreffende punt is.