1.1.2 Twee trends

De totstandkoming (en verdere vormgeving) van dit raamwerk wordt mijns inziens gedreven door twee parallelle ontwikkelingen in de financiële sector: aan de ene kant een toenemend besef van het belang van “goed bestuur” van financiële instellingen en aan de andere kant een toenemende invloed van Europa op het financieel toezichtrecht.

Met “goed bestuur” doel ik op de kwaliteit van bestuurders, commissarissen en andere sleutelfiguren in een financiële instelling. De mondiale financiële crisis van 2007/2008 heeft de aandacht voor kwalitatieve (“zachte”) aspecten zoals governance, cultuur en gedrag in de financiële sector een forse impuls gegeven. Goed bestuur, als onderdeel van een adequate governance, wordt daarbij beschouwd als een waarborg voor adequaat risicobeheer en een integere bedrijfscultuur en als mede bepalend voor het vertrouwen van het publiek in de financiële sector en de stabiliteit van het systeem.

Het stellen van regels is daarbij op zichzelf niet voldoende. Alan Greenspan, voormalig voorzitter van de Amerikaanse Federal Reserve System, deed al in 2004 zijn befaamde uitspraak: “Rules cannot subsitute for character.” Want, aldus Greenspan:

In Nederland wees de Moor-van Vugt er in haar inaugurele rede in 2010 op dat

De overwegingen bij de Richtlijn Solvabiliteit II (voor verzekeraars)3 en IORP II-Richtlijn (voor pensioenfondsen)4 kunnen in ditzelfde licht worden begrepen:

Ook bij de toezichthouders, met DNB als vooroploper, heeft de financiële crisis geleid tot een verhoogde aandacht voor governance, cultuur en gedrag en het belang van goed bestuur. Inzicht in deze “diepere” bronnen van latere problemen kan ervoor zorgen dat risico’s kunnen worden opgespoord en aangepakt voordat ze uitmonden in solvabiliteits- en liquiditeitsproblemen.5

Deze eerste trend wordt nader toegelicht in paragraaf 1.2.

In de tweede plaats is sprake van een steeds verdergaande “europeanisering” van het financieel toezichtrecht. Deze ontwikkeling strekt zich ook uit tot de personentoetsingen. Dit is onder meer zichtbaar in de toename van Europese richtlijnen en verordeningen en de daarin opgenomen bepalingen ten aanzien van personentoetsingen, en in de steeds actievere opstelling van de ESA’s, onder meer bij het initiëren van gedelegeerde verordeningen en het opstellen van richtsnoeren. Inmiddels zijn richtsnoeren opgesteld voor het uitvoeren van personentoetsingen bij banken, (gemengde) financiële holdings, beleggingsondernemingen, (her)verzekeraars, marktexploitanten, datarapporteringsdienstverleners, betaalinstellingen, rekeninginformatiedienstverleners en elektronischgeldinstellingen, en voor het uitvoeren van de reputatietoets bij banken, beleggingsondernemingen, (her-)verzekeraars en centrale tegenpartijen. Gedelegeerde verordeningen zien onder meer op personentoetsingen bij (her-)verzekeraars, entiteiten voor risicoacceptatie, ratingbureaus en centrale effectenbewaarinstellingen.6

In bepaalde sectoren zijn bevoegdheden niet (langer) neergelegd op nationaal, maar op Europees niveau. Zo vindt het toezicht op onder meer ratingbureaus, transactieregisters en securitisatieregisters gecentraliseerd plaats, met ESMA als exclusief bevoegde Europese toezichthouder. De nationale autoriteiten spelen geen rol bij de uitoefening van dit toezicht, en dus evenmin bij de uitvoering van de personentoetsingen. Van grote invloed is voorts de oprichting van het Single Supervisory Mechanism (SSM, ook wel: het Gemeenschappelijk Toezichtsmechanisme) en het in dat kader sinds 4 november 2014 door de ECB uitgeoefende Europese bankentoezicht. Het uitvoeren van personentoetsingen bij banken in de eurozone vindt sindsdien plaats onder de eindverantwoordelijkheid van de ECB.7

Deze tweede trend wordt nader toegelicht in paragraaf 1.3.