3.6.2 Het behoud van voorrang met betrekking tot de waarde

Uit het voorgaande blijkt dat de verkoper met een verlengd eigendomsvoorbehoud een zekerheidsrecht wil verkrijgen voor de voldoening van de koopprijs op datgene wat in economisch opzicht in de plaats treedt van de onder eigendomsvoorbehoud overgedragen zaak. De waarde van de verkochte zaak, die de tegenwaarde vormt voor de koopprijs, ligt na zaaksvorming of doorverkoop besloten in de nieuw gevormde zaak of doorverkoopvordering. Zolang de voorrangspositie van de verkoper met betrekking tot die nieuw gevormde zaak of doorverkoopvordering zich beperkt tot de waarde van de oorspronkelijke zaak, gelden voor het verlengd eigendomsvoorbehoud daarmee in belangrijke mate dezelfde rechtvaardigende argumenten als voor het eenvoudig eigendomsvoorbehoud.

Zoals hiervoor aan de orde kwam, wordt het eenvoudig eigendomsvoorbehoud gerechtvaardigd door het feit dat de werking van het beding neutraal is ten opzichte van de overige schuldeisers van de koper.1 Tegenover de betaling van de koopprijs staat de eigendomsverkrijging van de zaak, zodat de omvang van het vermogen van de koper niet verandert. Bovendien zou het niet goed te rechtvaardigen zijn dat de overige schuldeisers van de koper, in het bijzonder de kredietverschaffende bank, zich ten koste van de verkoper op de zaak zouden kunnen verhalen, voordat de koper daarvoor de koopprijs zou hebben betaald. Voor het verlengd eigendomsvoorbehoud gelden deze argumenten evenzeer. Indien de voorrangspositie van de verkoper met betrekking tot de nieuw gevormde zaak of doorverkoopvordering beperkt blijft tot datgene wat hij heeft bijgedragen aan het ontstaan van de zaak en de vordering, namelijk de koopprijs van de zaak, is de voorrangspositie van de verkoper evenzeer neutraal ten opzichte van de overige schuldeisers van de koper,2 terwijl niet goed zou zijn te rechtvaardigen dat de overige schuldeisers zich (volledig) zouden kunnen verhalen op de nieuw gevormde zaak of doorverkoopvordering, terwijl het ontstaan daarvan in belangrijke mate door de verkoper mogelijk is gemaakt.

Het verlengd eigendomsvoorbehoud leidt aldus niet tot een uitbreiding van de voorrangspositie van de verkoper, maar handhaaft de positie die de verkoper innam met betrekking tot de verkochte zaak.3 Die voorrangspositie handhaaft hij weliswaar ten aanzien van een ander voorwerp, maar dat voorwerp vertoont een nauwe band met de verkochte zaak omdat de waarde van de verkochte zaak daarin besloten ligt. Niet alleen is het verschaffen van leverancierskrediet door de verkoper daarmee een noodzakelijke voorwaarde voor het ontstaan van de verkochte zaak of de doorverkoopvordering, maar ook bestaat een nauwe inhoudelijke band met de verkochte zaak.4 Op grond van deze redenen verkrijgt de verkoper naar Oostenrijks recht bij zaaksvorming een aandeel in de nieuw gevormde zaak, waarvan de omvang correspondeert met de waarde van de verkochte zaak. Anders dan het verbreed eigendomsvoorbehoud, wordt het verlengd eigendomsvoorbehoud derhalve niet beschouwd als inbreuk op de publiciteitseisen die het Oostenrijkse recht stelt aan het verkrijgen van een voorrangspositie, omdat de verkoper slechts zijn bij het eenvoudig eigendomsvoorbehoud bestaande voorrangspositie handhaaft. Daarmee wordt volgens het OGH voorkomen dat de overige schuldeisers van de koper een voordeel in de schoot wordt geworpen ten koste van de verkoper die de nieuwe zaak mede heeft gefinancierd:

De UCC komt van rechtswege tot een vergelijkbaar resultaat. Als de zaak waarop de purchase money security interest betrekking heeft wordt verwerkt tot een nieuwe zaak, strekt dit zekerheidsrecht zich automatisch uit tot de nieuw gevormde zaak (§ 9-336(c) en (d) UCC). Indien de nieuwe zaak wordt gevormd uit meerdere zaken, dan hebben de zekerheidsrechten die betrekking hadden op de oorspronkelijke zaken een gelijke rang, waarbij de onderlinge verhouding bepaald wordt aan de hand van de waarde van de oorspronkelijke zaken ten tijde van de zaaksvorming (§ 9-336(f)(2) UCC). De regel is ingegeven door de gedachte dat degene wiens onderpand heeft bijgedragen aan het ontstaan van de nieuw gevormde zaak, voorrang verdient boven anderen die ook aanspraak zouden willen op de zaak.6 In lijn met die gedachte lijkt te moeten worden aangenomen dat, hoewel de UCC dat niet uitdrukkelijk bepaalt, de supervoorrang van de aanschaffinancier zich ook uitstrekt tot de nieuw gevormde zaak.7 Vergelijkbaars geldt voor de DCFR. Zoals hiervoor reeds aan de orde kwam, krijgt de verkoper volgens de DCFR met betrekking tot de nieuw gevormde zaak slechts een zekerheidsrecht (art. IX.-2:308(2) DCFR), maar dit zekerheidsrecht heeft wel dezelfde supervoorrang als het oorspronkelijke eigendomsvoorbehoud (art. IX.-4:103(1)(b) DCFR).8

Een vergelijkbare rechtvaardiging lag onder het oude recht ten grondslag aan het verlengd reclamerecht dat was neergelegd in artikel 1192a lid 2 BW (oud). Indien de koper de nog niet betaalde zaken had doorverkocht aan een ander, kon de verkoper de koopprijs die de afnemer verschuldigd was aan de eerste koper ‘tot aan het beloop zijner rekening voor zich vorderen.’ Aan dit verlengd reclamerecht lag volgens de Hoge Raad ten grondslag ‘dat voor zover dit redelijkerwijs mogelijk is, moet worden voorkomen, dat de opbrengst van roerende goederen, (…), aan derden ten goede komt, zolang de oorspronkelijke verkoper niet is gekweten.’9

Dat de verlenging van het eigendomsvoorbehoud niet tot een benadeling van de overige schuldeisers leidt, blijkt ook uit het feit dat de verlenging van het eigendomsvoorbehoud naar Duits recht niet door middel van de actio Pauliana kan worden aangetast, indien de doorverkoop kort voor faillissement van de koper plaatsvindt. Indien en voor zover de verlenging van het eigendomsvoorbehoud namelijk slechts betrekking heeft op de waarde van de verkochte zaak, is geen sprake van benadeling van de overige schuldeisers, omdat de verlenging niet leidt tot een afname van het voor verhaal vatbare vermogen:

Voor zover de verlenging van het eigendomsvoorbehoud beperkt blijf tot de oorspronkelijke koopprijsvordering, handhaaft de verkoper slechts zijn voorrangspositie en wordt deze niet uitgebreid ten koste van de overige schuldeisers.11 In lijn met deze gedachte is op de Duitse Juristendag van 1976, waarop de herziening van het Duitse zekerhedenrecht centraal stond, voorgesteld om de verlenging van zekerheidsrechten slechts toe te staan tot zekerheid van de waarde van het oorspronkelijke goed,12 welk voorstel met een ruime meerderheid werd aangenomen,13 maar vooralsnog niet tot wettelijk ingrijpen heeft geleid.

Ook zonder wettelijk ingrijpen heeft het Duitse recht zich echter in deze richting ontwikkeld. Het Duitse recht waakt door toepassing van algemene leerstukken namelijk tegen het ontstaan van een oververzekering (Übersicherung) van de verkoper bij een verlengd eigendomsvoorbehoud. Daarvan is sprake indien de waarde van de tot zekerheid overgedragen zaken of vorderingen de waarde van de gesecureerde vorderingen (substantieel) overstijgt. Deze oververzekering wordt problematisch geacht, omdat de koper de desbetreffende zekerheidsobjecten niet nogmaals kan benutten als onderpand en omdat de overige schuldeisers zich daarop niet kunnen verhalen. Indien de waarde van de doorverkoopvordering of nieuw gevormde zaak de oorspronkelijke koopprijsvordering aanzienlijk overstijgt, kan een verlenging van het eigendomsvoorbehoud vanwege deze Über-sicherung in strijd met de goede zeden zijn (§ 138 BGB) of een unangemessene Benachteiligung (§ 307 BGB) opleveren, indien het verlengd eigendomsvoorbehoud is opgenomen in de algemene voorwaarden.14 Teneinde dat te voorkomen, pleegt het verlengd eigendomsvoorbehoud aldus te worden vormgegeven dat de aanspraak van de verkoper beperkt blijft tot de waarde van de oorspronkelijke koopprijsvordering.15 Bij een Verarbeitungsklausel betekent dit dat de verkoper slechts bedingt dat hij bij zaaksvorming mede-eigenaar wordt van de nieuw gevormde zaak, waarbij het aandeel van de verkoper correspondeert met de waarde van de onder eigendomsvoorbehoud overgedragen in verhouding tot de waarde van de nieuw gevormde zaak. Bij een Vorausabtretungsklausel wordt de vordering slechts partieel gecedeerd, namelijk slechts voor dat deel van de vordering dat correspondeert met de oorspronkelijke koopprijs.

Aldus wordt bewerkstelligd dat de verkoper geen aanspraak kan maken op de gehele (waarde van) de zaak of doorverkoopvordering, maar slechts op het gedeelte dat nodig is om zijn koopprijsvordering te voldoen. Het surplus, dat in de regel ontstaat omdat de doorverkoop of zaaksvorming gewoonlijk een waardestijging tot gevolg heeft, komt daarmee toe aan de koper, hetgeen wordt gerechtvaardigd door de omstandigheid dat hij de waardestijging door zijn bedrijfsactiviteiten heeft bewerkstelligd.16