1.8.6.7 Recht op verdediging

Artikel 6evrm, als geheel bezien, garandeert het recht om als verdachte adequaat te participeren in het strafproces.1Artikel 6 lid 3 sub c evrm is een duidelijke uitwerking daarvan. Het geeft de verdachte het recht om zich te verdedigen. Dit betekent praktisch dat de verdachte in beginsel in de gelegenheid moet worden gesteld om bij het onderzoek ter terechtzitting aanwezig te zijn. In het arrest Russu overwoog het ehrm zelfs dat het recht op aanwezigheid bij de berechting besloten ligt in het ondervragingsrecht.2 Alleen in uitzonderlijke omstandigheden mag de verdachte worden uitgesloten van aanwezigheid bij een zitting.3 Zo’n uitzonderlijke omstandigheid kan zich bijvoorbeeld voordoen wanneer een verdachte zich ernstig misdraagt4 of wanneer de belangen van getuigen moeten worden beschermd.5 De rechter zal goed moeten kunnen onderbouwen waarom de verdachte niet wordt toegelaten tot een zitting.6

Kan, mag of wil de verdachte niet zelf aanwezig zijn bij de zitting, dan moet het een advocaat worden toegestaan om zijn belangen te behartigen.7 Artikel 6 lid 3 sub c evrm geeft namelijk niet alleen het recht op verdediging, maar ook het recht om bij de verdediging te worden bijgestaan door een raadsman. Wanneer de advocaat van de verdachte de zitting mocht bijwonen, doet dat overigens vermoedelijk niet af aan het recht van de verdachte om zichzelf te verdedigen.8 De ecrm waardeerde het in twee zaken waarin goede redenen bestonden om de verdachte uit te sluiten van een getuigenverhoor, wel dat het nadeel dat de verdachte hierdoor leed was gecompenseerd, in één zaak doordat de verdachte in de gelegenheid was gesteld om het verhoor vanuit een andere ruimte te volgen via een videoverbinding9 en in een andere zaak doordat de verklaring van de getuige na afloop van het verhoor aan de verdachte werd voorgehouden.10

Wanneer de verdachte niet aanwezig mocht zijn bij zijn berechting, kan dit tot gevolg hebben dat het ondervragingsrecht niet is gerespecteerd. De verdachte heeft dan immers geen gelegenheid gekregen om zelf getuigen te ondervragen en op die manier aan de zitting deel te nemen. In de zaak Kovaç was de verdachte verwijderd uit de zittingszaal. De rechter had een verzoek van het openbaar ministerie om de getuige – het verstandelijk gehandicapte beweerdelijke slachtoffer van een zedendelict – buiten aanwezigheid van de verdachte te horen, gehonoreerd. Omdat de verdachte geen advocaat had, kon hij zijn ondervragingsrecht niet uitoefenen. Het ehrm stelde een schending van het ondervragingsrecht vast.11

In verschillende zaken heeft het ehrm de vaststelling van een schending van het ondervragingsrecht gebaseerd op de schending van het recht op verdediging. Een voorbeeld is de zaak Idalov. Hierin had de rechter bevolen dat de verdachte uit de zittingszaal zou worden verwijderd wegens ongepast gedrag. Hij probeerde direct daarop zijn raadsman te ontslaan, maar de rechter accepteerde dat ontslag niet. Vervolgens is al het bewijsmateriaal in zijn afwezigheid aan de orde gesteld, tijdens verschillende zittingsdagen. Ook legden getuigen verklaringen af. Pas daarna kreeg de verdachte toestemming om terug te keren voor zijn laatste woord. Het ehrm oordeelde dat niet kon worden aangenomen dat de verdachte afstand had gedaan van zijn recht aanwezig te zijn. Hetwas mogelijk geweest dit gebrek in appèl te helen. In deze procedure had de verdachte echter geen mogelijkheid gehad om het bewijsmateriaal opnieuw aan de orde te laten stellen of om getuigen te ondervragen die tijdens de zitting in eerste aanleg tegen hem hadden getuigd. Artikel 6 lid 3 sub c én d evrm werden geschonden geacht.12 Dat gebeurde ook in diverse andere, vergelijkbare zaken.13

Dat in deze zaken artikel 6 lid 3 sub c evrm geschonden zou worden geacht, lag in de lijn der verwachting. Daarnaast werd echter ook het ondervragingsrecht geschonden bevonden. Dat wasminder evident. Het is opmerkelijk dat het ehrm uiterst terughoudend is geweest in het motiveren waarom het ondervragingsrecht was geschonden. Als dat recht geschonden wordt geacht, ligt het voor de hand dat daaraan ook enige woorden worden gewijd. Het enkele feit dat een verdachte niet aanwezig kon zijn bij een getuigenverhoor, rechtvaardigt in het algemeen immers niet de vaststelling van een schending van het ondervragingsrecht. Sinds het arrest Al-Khawaja & Tahery is duidelijk welke beoordelingsfactoren worden gehanteerd om tot die vaststelling te kunnen komen. Alleen in de zaak Yavuz heeft het ehrm enig inzicht gegeven in zijn beweegredenen om het ondervragingsrecht geschonden te achten. Het overwoog daarin: ‘Thus, the failure to hear the applicant before the IAP was in violation of Article 6 §§ 1 and 3 (c) of the Convention. Consequently, also Article 6 § 3 (d) has been breached as the applicant was excluded from examining witnesses.’14 De redenering is kennelijk geweest dat het ondervragingsrecht geschonden was omdat de verdachte niet zelf was gehoord. Op het eerste gezicht past deze redenering niet in het beslismodel van het ehrm. Een mogelijke uitleg is echter dat het ehrm meende dat geen goede reden had bestaan om de verdachte niet aanwezig te laten zijn bij een verhoor waarbij getuigen zouden worden gehoord. De eerste vraag die volgens het arrest Al-Khawaja & Tahery moet worden gesteld, is immers of een goede reden bestond om het ondervragingsrecht te beperken. Die reden bestond in deze zaken niet en daarom kon reeds op deze enkele grond de vaststelling van een schending van het ondervragingsrecht worden gebaseerd, ongeacht het belang van de getuigenverklaringen in kwestie.

In de zaak Demebukov nam het ehrm juist geen schending van het ondervragingsrecht aan, omdat het aan de verdachte zelf toe te rekenen was dat hij niet bij de zitting aanwezig was geweest. De verdachte had zich niet aan een restriction order gehouden, waardoor de dagvaarding niet aan hem had kunnen worden betekend.15 Het argument van de goede reden kan hier niet worden gebruikt. Wanneer een goede reden heeft bestaan voor beperking van het ondervragingsrecht, moet volgens het beslismodel immers worden onderzocht of de getuigenverklaring van beslissende betekenis was. Voor die vaststelling bevat het arrest geen enkel aanknopingspunt.16 Een andere verklaring voor de beslissing van het ehrm zou kunnen zijn dat de verdachte weliswaar een ondervragingsgelegenheid was geboden – hij mocht bij het getuigenverhoor aanwezig zijn – maar daarvan geen gebruik had gemaakt. Daarmee kan hij afstand van het ondervragingsrecht hebben gedaan. Dat is echter niet erg aannemelijk, aangezien de verdachte zich dan wel goed moet hebben gerealiseerd wat de gevolgen zouden zijn van zijn gedrag.17 Uit het arrest blijkt niet dat hij daarover is geïnformeerd. Kortom: waarom artikel 6 lid 3 sub d evrm in deze zaak expliciet niet geschonden is geacht, is onduidelijk.18

Omdat het ehrm zijn hier besproken beslissingen met betrekking tot het ondervragingsrecht niet heeft gemotiveerd, tasten wij in het duister omtrent de beweegredenen van het ehrm. Het zou de rechtszekerheid ten goede komen wanneer het ehrm schendingen van bepaalde rechten in alle gevallen zou motiveren. Het ontbreken van motivering heeft als gevolg dat de reikwijdte van het ondervragingsrecht minder helder wordt. Wanneer het ehrm een schending van artikel 6 lid 3 sub c evrm heeft vastgesteld, is het overigens ook niet meer noodzakelijk om te onderzoeken of het ondervragingsrecht is geschonden. Het ehrm kiest er dikwijls voor om een klacht over het ondervragingsrecht niet meer te bespreken wanneer een andere klacht in het kader van artikel 6 evrm al gegrond verklaard is.19 Daarvoor had het in de hier besproken zaken ook kunnen kiezen.

Wanneer de verdachte uit vrije wil niet aanwezig is bij de berechting, omdat hij zijn belangen door zijn raadsman wil laten behartigen, is het denkbaar dat schending van het recht op rechtsbijstand leidt tot schending van het ondervragingsrecht. Hierbij kan worden gedacht aan de uitsluiting van de advocaat van bijwoning van een getuigenverhoor zonder goede reden. Het al dan niet zijn voorzien van rechtsbijstand heeft invloed op de beoordeling of de verdachte voldoende actief is geweest in het uiten van een ondervragingswens, of een behoorlijke en effectieve ondervragingsgelegenheid heeft bestaan en of voldoende compensatie is geboden.20