1.2.6 Governance, gedrag en cultuur in beleid en regelgeving

De lessen van en na de financiële crisis hebben ook bij wetgevers en beleidsmakers geleid tot een verhoogde aandacht voor governance, cultuur en gedrag in de financiële sector. Deze aspecten werden van teveel gewicht geacht om uitsluitend over te laten aan de sector zelf. Volgens Schotsman is de inzet op 1) de governance, 2) de bedrijfsvoering en 3) de kwaliteit van de personen werkzaam in de financiële sector, met als doel het vertrouwen in de sector te herwinnen, zelfs de belangrijkste (Europese) wetgevingsontwikkeling in de periode na de financiële crisis van 2008.1

Op Europees niveau is deze ontwikkeling met name zichtbaar in de CRD IV (2013) en de MiFID II (2014) en daarop gebaseerde regelgeving. Illustratief zijn in dit verband de overwegingen bij de CRD IV: “Tekortkomingen in de corporate governance van een aantal instellingen hebben ertoe bijgedragen dat in de banksector buitensporige en onverantwoorde risico’s zijn genomen die tot het falen van individuele instellingen hebben geleid en niet alleen in de lidstaten maar in de hele wereld systeemproblemen hebben veroorzaakt”,2 en de MiFID II: “Het nemen van buitensporige en onverantwoorde risico’s kan tot de ondergang van individuele instellingen leiden en niet alleen in de lidstaten maar in de hele wereld systeemproblemen veroorzaken. Incorrect gedrag van ondernemingen die diensten aan cliënten verlenen, kan beleggers schade berokkenen en het beleggersvertrouwen aantasten.”3

Zowel in de CRD IV als de MiFID II zijn uitgebreide governance-bepalingen opgenomen, waaronder eisen ten aanzien van de geschiktheid en betrouwbaarheid van leden van het leidinggevende orgaan.4 Toetsing van governance-regelingen, bedrijfscultuur en -waarden en het vermogen van de leden van het leidinggevend orgaan om hun taken te vervullen maakt voorts onderdeel uit van de jaarlijkse procedure voor prudentiële toetsing en evaluatie (Supervisory Review and Evaluation Process, SREP).5 Tegen de achtergrond van de genoemde witwas-incidenten kan daarnaast worden gewezen op de recente aanpassing van de CRD IV (“CRD V”). Deze aanpassing houdt in dat toezichthouders bij overtredingen van anti-witwasregelgeving door banken en beleggingsondernemingen de geschiktheid en de betrouwbaarheid van de betrokken beleidsbepalers opnieuw bezien.6

In vergelijkbare zin bepalen de Richtlijn Solvabiliteit II (voor verzekeraars) en de IORP II-Richtlijn (voor pensioenfondsen) dat bepaalde risico’s niet uitsluitend door het opleggen van kwantitatieve normen, zoals solvabiliteitsratio’s, maar juist ook door kwalitatieve normen moeten worden beheerst zoals governance-vereisten en personentoetsingen.7

Ook de ESA’s leggen steeds meer de nadruk op de kwaliteit van beleidsbepalers en interne toezichthouders en, ter waarborging van die kwaliteit, aan het belang van personentoetsingen. Zo gaf EBA in 2012 al aan, met verwijzing naar de financiële crisis: “The ongoing suitability of all members of the management body is crucial for the proper functioning of a credit institution.” De geschiktheids- en betrouwbaarheidstoetsing werd, nu tijdens de crisis het interne toezicht in veel gevallen niet goed had gefunctioneerd, nadrukkelijk ook op commissarissen (en niet-uitvoerende bestuurders) van toepassing verklaard.8

In 2017 stelden EBA en ESMA gezamenlijk dat, tegen de achtergrond van de financiële crisis, de rollen en verantwoordelijkheden van bestuur en RvC’s versterkt moesten worden om een gezonde en beheerste bedrijfsvoering van banken en beleggingsondernemingen te kunnen verwezenlijken en de integriteit van de financiële markten en de belangen van klanten te bewaken. Deze visie kwam onder meer tot uitdrukking in een versteviging van het eisenpakket waaraan bestuurders, commissarissen en sleutelfunctiehouders (leden van het tweede echelon) dienen te voldoen.9

Ook EIOPA noemde de geschiktheids- en betrouwbaarheidseisen in 2018 een hoeksteen van het toezicht op verzekeraars: “Fit and proper requirements are a cornerstone of prudential supervision in today’s world.” The financiële crisis bevestigde in de ogen van EIOPA de relatie tussen onvoldoende geschikte of betrouwbare beleidsbepalers of andere sleutelfiguren, en instellingen die ten onder gingen, er dubieuze praktijken op nahielden zoals marktmisbruik of de belangen van klanten onvoldoende in het oog hielden. “Behaviour, character and conduct often contribute to the likelihood of failure and unfair treatment of consumers.” EIOPA beschouwt de geschiktheids- en betrouwbaarheidsregelgeving daarom als essentieel in het licht van het bredere publieke belang en het bewaken van de integriteit van het financiële systeem.10