2.7.1.2 Individuele aandeelhouders en het vennootschappelijk belang

In beginsel mogen aandeelhouders hun eigen belang nastreven bij de uitoefening van hun aandeelhoudersrechten. Onder omstandigheden dienen aandeelhouders echter rekening te houden met het vennootschappelijk belang en de belangen van de bij de vennootschap betrokkenen en deze zo nodig te laten prevaleren boven hun eigen belang.

Uit de jurisprudentie is niet de algemene regel af te leiden dat aandeelhouders altijd het vennootschappelijk belang moeten dienen bij de uitoefening van hun aandeelhoudersrechten. De omstandigheden van het geval spelen een doorslaggevende rol bij de vraag of een individuele aandeelhouder niet zijn eigen belang mag nastreven en dus grenzen tegenkomt. In de literatuur bestaat hierover in vergaande mate overeenstemming. De meningen verschillen met name over de ‘aanvliegroute’: mag een aandeelhouder zijn eigen belang dienen, ‘tenzij’1 of mag een aandeelhouder ‘niet uitsluitend’ zijn eigen belang behartigen, maar moet hij ook oog hebben voor andere belangen waarbij zijn eigen belang een belangrijke, vaak doorslaggevende, rol mag spelen.2 Het resultaat is goeddeels hetzelfde, namelijk dat aandeelhouders niet altijd hun eigen belang mogen nastreven.3 Voor dit onderzoek is van belang wanneer dat dan het geval is (waarover hierna meer). Mijn voorkeur ligt bij de eerste aanvliegroute. Allereerst is het niet eenvoudig voor aandeelhouders om (als uitgangspunt) de belangen van alle betrokkenen in kaart te brengen. Voorts is het uitgangspunt van artikel 1 EP EVRM dat een aandeelhouder het recht heeft op in beginsel ongestoord genot van zijn eigendom en bovendien hanteert de Hoge Raad de eerste aanvliegroute. Uit de arresten Wennex, Melchers en Aurora volgt dat aandeelhouders in beginsel hun eigen belang mogen dienen in de vennootschap: “dat (toch) den aandeelhouder ener naamloze vennootschap in het hem verleende stemrecht niet een recht in het belang van anderen is toevertrouwd, doch een eigen recht is gegeven om zijn belang in de vennootschap te dienen.”4 Het in beginsel dienen van het eigen belang is sindsdien niet meer (expliciet) herhaald door de Hoge Raad, maar ook niet weersproken in latere arresten.

De woorden ‘in beginsel’ impliceren grenzen. In het Wennex-arrest werd reeds misbruik van recht als grens genoemd (thans misbruik van bevoegdheid ex art. 3:13 BW) en oordeelde de Hoge Raad dat de stemovereenkomst – de drie arresten betroffen alle stemovereenkomsten – niet mag leiden tot maatschappelijke onbetamelijkheid (onrechtmatige daad ex art. 6:162 BW).5 Onder meer Oosterhoff en Assink geven aan dat de rechtspraak thans moet worden gelezen en begrepen in het licht van de redelijkheid en billijkheid van artikel 2:8 lid 1 en lid 2 BW.6 Deze vennootschapsrechtelijke norm bestond ten tijde van de drie hiervoor genoemde arresten nog niet. De recente rechtspraak ondersteunt dit.7 De overkoepelende redelijkheid en billijkheid van artikel 6:2 BW of artikel 6:248 BW, misbruik van bevoegdheid ex artikel 3:13 BW en onbetamelijk handelen ex artikel 6:162 BW, zijn ook normen die betrekking kunnen hebben op het handelen van aandeelhouders.8 Ik focus mij hierna op de specifiek op vennootschapsrechtelijke verhoudingen toegespitste redelijkheid en billijkheid van artikel 2:8 BW.

Wat betekent de redelijkheid en billijkheid voor het handelen van aandeelhouders? Vooropgesteld zij dat individuele aandeelhouders vallen onder het bereik van de redelijkheid en billijkheid ex artikel 2:8 BW.9 Op hoofdlijnen zijn drie functies van de redelijkheid en billijkheid te onderscheiden.10 Deze zijn de aanvullende functie, de beperkende functie en de interpreterende functie.11 De belangrijkste functies voor dit onderzoek zijn de aanvullende en de beperkende functie. De aanvullende redelijkheid en billijkheid kan leemtes opvullen in regels die gelden tussen de bij de vennootschap betrokkenen. Deze functie is terug te vinden in artikel 2:8 lid 1 BW: de rechtspersoon en degenen die bij de organisatie zijn betrokken, dienen zich te gedragen naar hetgeen de redelijkheid en billijkheid vordert. Het betreft een (positieve) gedragsnorm: aandeelhouders dienen redelijkheid en billijkheid te betrachten bij hun handelen jegens elkaar en jegens andere betrokkenen bij de organisatie.12 Een aantal auteurs meent dat de norm geen gedragsregel inhoudt, maar (slechts) een beslisregel is voor de rechter.13 De norm is, zo stellen zij, volledig open en kan derhalve niet gelden als een gedragsnorm. Mijns inziens is de redelijkheid en billijkheid wel degelijk te beschouwen als een gedragsnorm. Zoals hierna aan bod zal komen, kan de redelijkheid en billijkheid vorderen dat aandeelhouders (aanvullend) rekening moeten houden met het vennootschappelijk belang of belangen van de bij de vennootschap betrokkenen.14

De tweede functie, de beperkende functie (ex art. 2:8 lid 2 BW), zorgt ervoor dat een regel die krachtens wet, gewoonte, statuten, reglementen of besluit geldt, niet van toepassing is indien dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Deze functie vervult een prominente rol wanneer het financieel slecht gaat met de vennootschap. Dit komt tot uiting bij de in paragraaf 6.2 te bespreken noodzaakfinanciering. Onder omstandigheden mogen aandeelhouders bij noodzaakfinanciering hun zeggenschapsrechten niet uitoefenen.15 De aanvullende werking als gedragsnorm en de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid hangen nauw samen met elkaar: “De gedragsnorm lokt beoordeling uit.”16 De beperkende functie van de redelijkheid en billijkheid is bij noodzaakfinanciering nodig omdat (wordt voorzien dat) aandeelhouders zich niet aan de gedragsnorm houden bij hun handelen. In deze paragraaf staat de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid centraal (de grens voor het handelen van aandeelhouders) en in paragraaf 6.2 met name de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid.

Het hangt van de omstandigheden van het geval af of de redelijkheid en billijkheid vorderen dat een aandeelhouder ook rekening moet houden met het vennootschappelijk belang of belangen van bij de vennootschap betrokkenen (en deze zo nodig moet laten prevaleren). Deze belangen mogen niet op onevenredige wijze worden geschaad.17 Eén van de belangrijkste omstandigheden is mijns inziens de mate waarin een aandeelhouder invloed kan uitoefenen binnen de vennootschap.18 Het aandelenbelang dat de aandeelhouder houdt, is daarbij onder meer van belang. Heeft een aandeelhouder een aandelenpakket waarmee hij de benodigde stemmeerderheid voor besluiten van de algemene vergadering kan halen, dan kan hij invloed uitoefenen in de algemene vergadering. Of een aandeelhouder de benodigde stemmeerderheid heeft, is afhankelijk van de stemmeerderheid die voor een besluit is vereist en de opkomst op de algemene vergadering in combinatie met eventuele quorumvereisten met betrekking tot de aanwezigheid.19 De meeste jurisprudentie in dit kader ziet op de verhouding tussen de meerderheidsaandeelhouder en de minderheidsaandeelhouder(s).20 Het gegeven dat sprake is van een meerderheidsaandeelhouder en een minderheidsaandeelhouder is onder meer relevant voor de vraag of de meerderheidsaandeelhouder de nodige zorgvuldigheid heeft te betrachten met betrekking tot de belangen van minderheidsaandeelhouders.21 Ook in de Corporate Governance Code is de koppeling terug te vinden tussen de omvang van het aandelenbelang en de mate van zorgvuldigheid:

Enkel de omvang van het aandelenbelang is doorgaans niet bepalend voor de vraag of een aandeelhouder invloed heeft binnen de vennootschap. Het is veeleer de macht die een aandeelhouder binnen de vennootschap heeft die bepaalt of de redelijkheid en billijkheid vergen dat hij niet alleen zijn eigen belang nastreeft. De macht van een aandeelhouder binnen de vennootschap is, naast de omvang van zijn aandelenbelang, afhankelijk van het soort aandelen dat hij houdt – zoals prioriteitsaandelen of aandelen met meervoudig stemrecht – en de rechten die voortvloeien uit (stem)overeenkomsten. Voorts is de macht afhankelijk van statutaire bevoegdheden, zoals goedkeuringsrechten of een instructierecht.23

Andere belangrijke, niet limitatieve, omstandigheden zijn de aard en omvang van de vennootschap, de aard en omvang van de in het geding zijnde belangen, de hoedanigheid van de aandeelhouder en, voor dit onderzoek bijzonder van belang, de financiële situatie van de vennootschap.24 Een joint venture heeft bijvoorbeeld een meer besloten karakter en een geringer aantal aandeelhouders dan een grote vennootschap met een verspreid aandelenbezit. Dit betekent dat een aandeelhouder van een joint venture meer betrokken is bij de vennootschap en beschikt of behoort te beschikken over meer informatie dan een aandeelhouder die primair een investeerder in een grote vennootschap is. Het brengt met zich dat eerstgenoemde een verdergaande verantwoordelijkheid heeft jegens de vennootschap, zijn medeaandeelhouders en andere stakeholders. Dit geldt ook voor een aandeelhouder die tevens bestuurder is. Voorts zijn de gevolgen voor het vennootschappelijk belang en de belangen van de stakeholders van te nemen besluiten van de algemene vergadering een belangrijke omstandigheid. Die gevolgen zijn doorgaans groot wanneer het financieel slecht gaat met de vennootschap. In hoofdstuk 6 wordt specifiek ingegaan op de financiële situatie van de vennootschap en het handelen van aandeelhouders. Zo wordt in paragraaf 6.2 noodzaakfinanciering besproken: een invloedrijke aandeelhouder mag zijn eigen belang niet nastreven wanneer het dusdanig financieel slecht gaat met de vennootschap dat een faillissement zeer waarschijnlijk volgt. In de WHOA (par. 6.5) wordt vervolgens een stap verder gezet: bepaalde aandeelhoudersrechten van alle, niet alleen invloedrijke, aandeelhouders worden buiten toepassing verklaard op grond van de WHOA.25