IJkpunt 5: Straffen bij niet-meewerken

De ongeoorloofde dwang bij het nemo-teneturbeginsel neemt weer andere vormen aan. In paragraaf 4.3 van hoofdstuk 7 is, voornamelijk aan de hand van de rechtspraak van het EHRM, beargumenteerd dat een noodzakelijke voorwaarde voor een schending van het nemo-teneturbeginsel ongeoorloofde aard en mate van dwang is, waarbij de dwang niet met relevante waarborgen wordt gecompenseerd. Bij het nemo-teneturbeginsel wordt de specifieke aard van dwang aangewezen die als zodanig of bij een hoge mate ongeoorloofd is. Dit zijn (1) geldstraffen; (2) gevangenisstraffen; (3) tortuur, onmenselijke of vernederende behandeling en; (4) schending van andere eerlijk procesrecht-onderdelen. Dit betekent dat een gedeeltelijke overlap bestaat tussen de ongeoorloofde dwang bij het recht op respect voor menselijke waardigheid en het nemo-teneturbeginsel omdat bij beide een verbod op vernederende behandelingen als ongeoorloofde dwang wordt bestempeld. Daarnaast kent het nemo-teneturbeginsel een heel eigen karakter vooral door het bestraffen van niet-meewerken als ongeoorloofd te beschouwen.

Een vrijheidsbenemende sanctie om bewijs te verkrijgen is in abstracto verboden. Anders bestaat onder andere het risico dat een gevangenisstraf voor niet-meewerken wordt opgelegd terwijl een gevangenisstraf voor het op te sporen delict niet mogelijk is omdat het bewijs niet wordt overhandigd. Op deze manier wordt de verdachte hoe dan ook van zijn vrijheid beroofd, waarbij de schuldige verdachte een belang heeft het bewijs niet te overhandigen terwijl de onschuldige verdachte het gewenste niet kan overhandigen. Een geldstraf daarentegen is niet in abstracto verboden maar kan door de omstandigheden van het geval, waarbij vooral de hoogte van de sanctie een rol speelt maar ook het rechtsgebied waarbinnen de vordering wordt gedaan, als ongeoorloofd worden bestempeld.