10.2 Effecten van meervoudige rechtspraak en meelezen op kwaliteit

Uit de genoemde voordelen van meervoudige rechtspraak blijkt dat de hogere kwaliteit van de uitspraak als een van de meest prominente voordelen wordt gezien. De enquête bevatte tevens een afzonderlijke vraag naar de ervaren effecten van meervoudige rechtspraak op kwaliteit. In de antwoorden kwam tot uiting dat sommige kwaliteitsvoordelen, zoals het leereffect van meervoudige zittingen, niet zozeer betrekking hebben op de uitspraak, maar eerder op de rechtspraak als geheel. De kwaliteit van de rechtspraak ziet niet alleen op de juridisch-inhoudelijke kwaliteit van behandeling en uitspraak, maar ook op de deugdelijkheid van de procesgang (een goed verloop van de zitting, een behoorlijke bejegening van partijen) en de kwaliteit van de organisatie (procedures en doorlooptijden).1

Verreweg de meeste respondenten waren van mening dat meervoudige rechtspraak een positief of zeer positief effect heeft op zowel de kwaliteit van de rechtspraak als geheel (80 procent) als op die van de kwaliteit van de uitspraak (91 procent) (zie de tabellen 10.1 en 10.2).

De overigen hebben gekozen voor de antwoordcategorie ‘neutraal effect’; geen van hen opteerde voor ‘negatief’ of ‘zeer negatief effect’. Grote verschillen tussen de afdelingen en gerechten zijn niet vastgesteld. Respondenten van de hoven, Centrale Raad van Beroep en College van Beroep voor het bedrijfsleven (acht van de zestien) namen nog meer dan hun collega’s bij de rechtbanken (zes van de vijftig) een zeer positief effect waar tussen meervoudige behandeling en kwaliteit van de uitspraak. Een zeer positief effect ervoeren respondenten ook tussen meervoudige behandeling en kwaliteit van de rechtspraak als geheel (acht van de zestien raadsheren bij de hoven, de CRvB en het CBb, respectievelijk drie van de 45 rechters bij de rechtbanken).

De strafrechters en belastingraadsheren waren onder de respondenten verhoudingsgewijs het meest uitgesproken over de gunstige invloed van meervoudigheid op de kwaliteit, zowel die van de uitspraak als van de rechtspraak. Meervoudigheid lijkt aldus de voorkeur te genieten, of zoals een handelsrechter schreef: ‘Zou de rechtbank haar personeelsbestand ongelimiteerd kunnen uitbreiden, dan zou het aandeel meervoudig sterk groeien en ook moeten groeien, want de voordelen overtreffen de nadelen.’

Het is raadzaam deze resultaten te lezen in samenhang met de veelal genuanceerde toelichting die respondenten gaven. De voordelen van meervoudige behandeling blijven onverkort gelden, maar zijn niet in alle gevallen manifest aanwezig, melden sommigen. Bovendien zijn er alleensprekende rechters die hogere kwaliteit leveren dan sommige meervoudige kamers. Strafrechters zetten een meervoudig gewezen vonnis gemotiveerd op papier op basis van Promis-voorschriften. Voor veel kleinere zaken weegt het voordeel van schriftelijke motivering echter niet op tegen de meerwaarde van een meer informele behandeling en een snelle doorlooptijd. Veel zaken zijn ‘doorsnee’, schreef een strafrechter, en in die gevallen voegt meervoudige behandeling weinig toe. Een collega van de handelsafdeling kwam tot hetzelfde oordeel: voor gelijksoortige zaken is enkelvoudige rechtspraak geschikt. Gezien het extra tijdsbeslag is meervoudigheid dan niet opportuun. Een bestuursrechter stelde dat meervoudigheid gunstig uitpakt voor de kwaliteit van de uitspraak, maar niet voor de overige elementen van kwaliteit van de rechtspraak.

Over de invloed van meelezen op de kwaliteit van de uitspraak was eveneens nagenoeg iedere respondent positief: tien van de 59 respondenten, onder wie zeven handelsrechters op een totaal van vijftien, waren zelfs zeer positief. 45 respondenten gaven een positief oordeel en slechts vier meenden dat er noch een positief noch een negatief effect van meelezen uitgaat (zie tabel 10.3).2

Een respondent noteerde dat meelezen is ingevoerd als vervanging van meervoudige rechtspraak en hetzelfde effect heeft als meervoudige rechtspraak, zij het in iets mindere mate. Een collega onderschreef deze opvatting: ‘Meelezen is belangrijk om je eigen feitelijke en juridische mening te kunnen toetsen bij een collega.’ Een derde schreef: ‘Meelezen betekent correctie van slordigheden, alarm bij grove denkfouten.’ Een andere respondent lichtte zijn zeer positieve oordeel als volgt toe:

In een ander onderzoek merkte een geïnterviewde rechter op dat dat hij meelezers vraagt intensief te toetsen, omdat hij ‘als alleensprekende rechter toch geïsoleerd het vonnis zit te maken en daarom inhoudelijke feedback belangrijk is.’3

Op de vraag wat een gunstiger invloed heeft op de kwaliteit van een uitspraak: meelezen of meervoudige rechtspraak, kozen 24 van de 60 respondenten voor meervoudige rechtspraak en acht voor meelezen. Een opvallende meerderheid (28 respondenten) vond beide vormen even goed of maakte geen keuze. Uit de toelichtingen bleek dat respondenten bij complexe zaken de voorkeur geven aan de meervoudige kamer, aangezien daarvoor een hogere kwaliteit het belang van voldoende snelheid overstijgt. Voor de gemiddelde zaak was volgens respondenten de tijdsbesparing die alleenrechtspraak oplevert reden om voor deze vorm van rechtspraak te kiezen.