9.1.1 Rechtbanken

Binnen de rechterlijke macht zijn streefwaarden voor meervoudige afdoening vastgesteld. Daarmee wordt beoogd, in de woorden van de Raad voor de rechtspraak,

Meervoudige behandeling wordt in jaarpublicaties van de rechterlijke macht dan ook steevast genoemd als instrument om kwaliteit en soms ook de rechtseenheid te waarborgen (zie paragraaf 2.4).

In 2006 werd voor het eerst een normering voor meervoudige behandeling vastgesteld.2 De streefwaarden zijn sindsdien weinig veranderd: in handel dient 10 procent van de zaken meervoudig te worden behandeld, in familie 3 procent (tot 2012 5 procent), in straf 15 procent, in bestuur algemeen 10 procent, in vreemdelingen 5 procent (tot 2012 10 procent) en in rijksbelastingen 25 procent (tot 2012 15 procent).3 Vanaf 2012 zijn de normen voor familie en vreemdelingen verlaagd, omdat volgens de Raad voor de rechtspraak relatief weinig zaken in aanmerking kwamen voor meervoudige behandeling.4

Aan tabel 9.2 is af te lezen of de ambities zijn waargemaakt. Daarin is weergegeven welk gemiddeld aandeel van de zaken door de rechtbanken meervoudig is afgedaan. De gegevens betreffen de jaren 2007-2018. Vóór 2007 werden cijfers over de wijze van afdoening niet centraal bijgehouden.

De streefwaarden voor meervoudige behandeling worden bij straf en bestuur in het algemeen gehaald. De rechtsgebieden handel, familie en vooral vreemdelingen blijven wat achter op de norm. In de jaarverslagen van de rechterlijke macht wordt hierover opgemerkt dat in deze rechtsgebieden ‘relatief weinig zaken zich lenen voor meervoudige behandeling’.5 In de Kengetallen gerechten tot en met 2016 is ook aangevoerd dat bij handel en familie het soms moeilijk was de norm te halen, omdat rechtbanken bij deze zaken niet financieel worden gecompenseerd voor meervoudige behandeling.6 In het algemeen worden mk-waardige zaken door de rechtbanken meervoudig behandeld, zo is te lezen. Bij sommige rechtbanken lukt dat niet altijd als gevolg van een krappe bezetting van rechters.7 Een enkele rechtbank noemt achterstanden of het voorkomen van te lange doorlooptijden als verklaring voor het niet behalen van de norm.8

Verder springen de grote verschillen in meervoudige afdoening tussen de rechtsgebieden in het oog. Zo’n kwart van de rijksbelastingzaken is behandeld door een college van drie, terwijl dat bij familie gemiddeld in 2 op de 100 zaken voorkwam. Rijksbelastingzaken zijn dikwijls gecompliceerd en worden van oudsher relatief vaak meervoudig behandeld. In familiezaken wordt een naar verhouding zwaar beroep op de sociale vaardigheden van een rechter gedaan om een vruchtbaar overleg tussen partijen te bevorderen. Daarvoor zou enkelvoudige behandeling passender kunnen zijn.10 Voorts is sinds 2007 een voorzichtige ontwikkeling naar vaker meervoudig behandelen zichtbaar, behalve bij rijksbelastingzaken en vreemdelingenzaken. De stijging in het aandeel meervoudige behandeling van handelszaken vanaf 2011 kan mede verklaard worden doordat de kantonrechter sinds halverwege dat jaar vorderingen tot en met 25.000 euro behandelt en niet meer slechts tot en met 5.000 euro. Daardoor blijven er relatief grote vorderingszaken over voor de afdeling civiel van de rechtbank, die vaker worden voorgelegd aan een kamer van drie.

Overigens is het goed om voor ogen te houden dat de genoemde cijfers gemiddelden betreffen. Het aandeel meervoudige behandelingen per rechtbank verschilt soms aanzienlijk. De verschillen zijn vaak ook structureel. Volgens de Raad voor de rechtspraak kan dat wijzen op een verschillend zaaksaanbod (uiteenlopende complexiteit) en beleidsverschillen tussen de rechtbanken over welke soort zaken mk-waardig zijn.11 De mate van meervoudige behandeling hangt bijna nergens samen met de grootte van een rechtbank. Alleen in het bestuursrecht is een beperkte samenhang waar te nemen: de grotere rechtbanken behandelen zaken naar verhouding vaker in enkelvoudige kamer dan de kleinere.12