7.3.10 Machtspositie en invloed

Het negende gezichtspunt is de machtspositie en maatschappelijke invloed van de ondernemer. Dit gezichtspunt komt terug in de literatuur over mensenrechtenverplichtingen van ondernemers.1 De machtspositie van een ondernemer hangt samen met hetgeen Kristen & Emaus ‘economic power’ noemen.2 Zij omschrijven dit als “wealth, which gives an enterprise an influence base from which to use any means to achieve its own objectives or to impose its will on its surroundings.” Mijns inziens is de machtspositie niet alleen beperkt tot de hoeveelheid financiële middelen van de ondernemer, maar meer de onafhankelijke positie die de ondernemer heeft ten opzichte van concurrenten, consumenten en leveranciers en de mate van (economische) controle die de ondernemer kan uitoefenen over deze partijen.3 Hierbij kan het bijvoorbeeld ook gaan over de ‘digitale dominantie’, oftewel de controle die de ondernemer heeft over digitale data.4 De vraag rijst hoe ondernemers weten of zij een machtspositie innemen. In veel gevallen weet de ondernemer in kwestie wel welke partijen nog meer in het veld opereren en in hoeverre hij afhankelijk is van deze partijen. Een monopoliepositie is per definitie een machtspositie. Indien de ondernemer twijfelt over zijn positie, zou hij een marktonderzoek kunnen uitvoeren.5

Kristen & Emaus maken onderscheid tussen een actief gebruik van macht, een passief gebruik van macht (bijvoorbeeld door middel van controle en instemming) en het hanteren van een onverschillige houding.6 Het gebruik van een machtspositie kan derden beïnvloeden.7 Deze beïnvloeding ligt volgens Kristen & Emaus ten grondslag aan verantwoordelijkheid. Hoe groter de machtspositie is en hoe actiever deze machtspositie wordt gebruikt, des te groter is de verantwoordelijkheid om extra zorg in acht te nemen.8 In beginsel moeten bedrijven eenieder respecteren, maar ten aanzien van sommige groepen mensen of belangen moeten de bedrijven extra zorg in acht nemen.9 Te denken valt aan werknemers bij het bedrijf en omwonenden van het bedrijf. In essentie is het een ‘nabijheidsargument’.10 Zo schrijft Ratner:

De nabijheid – en daarmee de zorgplicht12 – kan afnemen door geografische redenen of omdat personen tussen de ondernemer en de benadeelde staan die invloed hebben gehad op de uitkomst.13 De rechtvaardiging voor dit gezichtspunt kan gevonden worden in de idee dat machtige en invloedrijke ondernemers meer mogelijkheden hebben tot risicobeheersing.14

Voorts komt het gezichtspunt ‘machtspositie’ en ‘invloed’ terug in de literatuur en rechtspraak betreffende het financiële aansprakelijkheidsrecht.15 Door het verlenen van betaaldiensten, het verlenen van beleggingsdiensten en het verstrekken van leningen hebben financiële ondernemingen een spilfunctie in het economisch verkeer. Deze ondernemers hebben voor bepaalde handelingen een monopoliepositie. Het is daarom van groot belang dat het vertrouwen in deze financiële instellingen gewaarborgd blijft. Indien particulieren en bedrijven het vertrouwen verliezen, kan dit grote consequenties hebben voor de economie.16 Om een dergelijk scenario te vermijden, dienen financiële ondernemers zich proactief op te stellen.17 De spilpositie en -machtpositie van financiële ondernemers werkt zodoende door in de zorgplicht.18