7.3.5 Internationaal karakter

Ten vierde presenteert de literatuur het internationale karakter van de onderneming als onderscheidend kenmerk.1 Dit gezichtspunt wordt met name opgebracht in het kader van gevaarzetting en klimaataansprakelijkheid. Bij mijn weten heeft de literatuur of de rechtspraak dit gezichtspunt niet in het kader van financiële aansprakelijkheid of kwalitatieve aansprakelijkheid genoemd. De idee is dat van een internationaal opererend bedrijf een hoog kennisniveau mag worden verwacht.2 Aanknopingspunt hiervoor is Eternit/Horsting.3 In deze zaak stelde Horsting de producent Eternit aansprakelijk voor de bij haar ontstane ziekte mesothelioom, hetgeen veroorzaakt zou zijn doordat zij in aanraking was gekomen met ­asbest. Eternit had in 1971 asbestplaten ter beschikking gesteld, die de ouders van Horsting hadden gebruikt voor de bouw van een machineloods. Horsting zou aanwezig zijn geweest op het terrein toen de asbestplaten werden verspaand. De vraag was of Eternit had moeten waarschuwen voor het verspanen van de asbestplaten, omdat zij bekend was of had moeten zijn met de hieraan verbonden gezondheidsrisico’s. Het hof oordeelde “dat het bewuste gevaar aan Eternit, een internationaal opererend bedrijf, in 1970-1971 bekend was althans bekend had behoren te zijn.”4 De Hoge Raad ging mee met het oordeel van het Hof, en oordeelde als volgt:

In dit geval werd niet zomaar een maatmens geformuleerd, maar de maatmens van ‘een internationaal operend bedrijf’. Het kennisniveau van een dergelijke maatmens staat volgens de Hoge Raad gelijk aan het kennisniveau van een deskundige. Het hof had eerder al vastgesteld dat onder deskundigen vaststond dat vrijkomend asbest mesothelioom kon veroorzaken. Hiervoor was in beginsel geen objectivering van het object vereist.6

De gedachte achter dit gezichtspunt lijkt te zijn dat internationaal opererende bedrijven deskundiger zijn of wellicht makkelijker toegang hebben tot bepaalde informatie. De ratio is dus gelegen in nabijheid van de informatiebron voor de laedens.7 Zo werd Eternit uitgenodigd voor internationale congressen, waar tevens wetenschappers op dit specifieke gebied uitgenodigd waren.

Eenzelfde gedachte lijkt ten grondslag te liggen aan de vordering van Milieudefensie tegen Shell inzake het nemen van maatregelen tegen klimaatverandering.8 Opvallend is dat in het financieel aansprakelijkheidsrecht het ‘internationale karakter’ niet als gezichtspunt wordt genoemd in de literatuur en de jurisprudentie, terwijl daar op grote schaal sprake is van internationaal opererende instellingen.

Niet alleen voor het bepalen van het vereiste kennisniveau, maar ook voor het bepalen van het vereiste zorgniveau zou onderscheid gemaakt kunnen worden tussen nationale en internationale ondernemingen, zo volgt uit de literatuur. De opstellers van de Principles on Climate Obligations of Enterprises maken bijvoorbeeld onderscheid tussen ‘gewone’ enterprises9 en global enterprises.10 Die laatste hebben op grond van de Principles on Climate Obligations of Enterprises een grotere zorgplicht, omdat zij internationale actoren zijn en “thus generally emit larger quantities of GHGs e.g. due to transport if goods are manufactured by subsidiaries in developing countries and sold on the market of developed countries.”11 De gedachte is dat de internationale ondernemer meer invloed heeft op het risico (risicobeheersing). Daarnaast beweren de opstellers van de Principles dat internationale ondernemers betere mogelijkheden hebben om hun kosten te spreiden en dat zij over het algemeen meer winst maken.12

Mijns inziens vormt het internationale karakter van de onderneming geen overtuigend gezichtspunt (meer) bij het onderscheiden van verschillende maatmens-ondernemers. In de hedendaagse geglobaliseerde samenleving is informatie makkelijk online te verkrijgen en is deze informatie bovendien vaak open access. Voorheen was de situatie wellicht anders, toen vooral internationaal opererende bedrijven toegang hadden tot bepaalde databases, literatuur of (wetenschappelijke) bijeenkomsten. In dat tijdsgewricht moet ook het arrest Eternit/Horsting worden bezien. Daar komt nog bij dat het internationale karakter van het bedrijf niet heel richtinggevend is. Dit criterium zou immers eveneens die bedrijven omvatten die weliswaar werkzaam zijn in grensgebieden, maar niet beschikken over bijzondere expertise of kennis. Verder zie ik geen reden om aan te nemen dat internationale ondernemers meer mogelijkheden hebben tot risicobeheersing. Het is evenwel aannemelijk dat veel multinationale ondernemers inderdaad betere mogelijkheden hebben om de kosten te spreiden, maar het lijkt mij te ver gaan om aan te nemen dat dit alleen komt door het internationale karakter van de onderneming.