9.7.1.8 Dewey en Boeke: democratie als levenswijze

In voorgaande paragrafen kwamen de historische opvoedingstheorieën aan bod die voor het door mij voorgestane vormingsideaal van verbindend democratisch burger de grondslag bieden. In deze en de volgende paragraaf worden de opvattingen van de schoolpedagogen Dewey (Learning by doing) en Boeke (De Werkplaats Kindergemeenschap)1 uit de eerste helft van de twintigste eeuw beschreven.2 Beiden hebben hun stempel gedrukt op een handelingstheoretische benadering van het onderwijsleerproces, waardoor de opvoeding van het ervaringsleren (‘leren door te doen’) op het ideaal van de gemeenschapsburger afstraalt. Het ervaringsleren is educatief als er sprake is van continuïteit en interactie.3 Dewey pleit vanaf 1896 voor de inrichting van zogenaamde Laboratory Schools, experimenteerscholen voor de occupations van zijn leerlingen.4 Deweys visie op de pedagogiek, zoals ‘leren door het leven’, is wezenlijk voor democratische opvoeding op school. Het is een werkwijze die in de literatuur geduid is met pragmatisch/instrumenteel pedagogisch handelen als wijsgerige stroming.5

In Deweys filosofie staat de leerling als handelend wezen centraal, waarin ‘het handelen in dienst staat van een door praktische problemen opgeroepen reconstructie van de omgeving, waarvan hij deel uitmaakt’.6 De basisstructuur van de democratie en het democratisch handelen is gelegen in een levenslange participatie als ‘a way of living’.7 Dewey benadert de sociale opvoeding vanuit een handelingstheoretisch perspectief en vindt dat opvoeding niet zozeer draait om de ontwikkeling van het kind noch om zijn culturele aanpassing, maar om de coördinatie van de individuele en sociale factoren.8 Hij ziet ‘het leren door het leven’ als kern van de democratische opvoeding. In zijn theorie is het sociale leven in het leerplan verweven.9 De praktijk krijgt een grotere rol door deze opvoedingswijze.10 Leerlingen ontwikkelen zich niet alleen door begrip te krijgen van de natuurlijke wetmatigheden, maar in Deweys opvatting ook door de kennismaking met de sociale aspecten van het ‘leven, werken en recreëren in groepsverband’.11