1.2 Urgenda in breder perspectief

Urgenda past in een bredere en al veel langer gevoerde discussie in Nederland over de rol van de rechter.1 Deze discussie wordt regelmatig aangewakkerd door rechterlijke uitspraken met belangrijke politieke en maatschappelijke gevolgen. Urgenda is daar een goed voorbeeld van. De recente bevestiging van het reductiebevel door de Hoge Raad, samen met bijvoorbeeld de recente stikstof-uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, maken deze discussie zelfs actueler dan ooit.2 Inmiddels wordt ook op politiek niveau gepleit voor een bezinning op de positie van de rechter.3 In de kern gaat het daarbij om de vraag of de invloed van de rechter op het overheidsbeleid niet te groot is geworden. Anders gezegd: mengt de rechter zich soms niet te veel in de politiek?

Zoals de reacties op het Urgenda-vonnis illustreren, wordt in deze discussie over de rol van de rechter onder meer naar de Amerikaanse political question-doctrine verwezen. Op grond van die doctrine dient de Amerikaanse rechter in bepaalde geschillen een inhoudelijke beoordeling achterwege te laten. Onder Nederlandse rechtsbeoefenaars geniet deze doctrine al veel langer bekendheid. Een van de belangrijkste en bekendste auteurs op dit gebied is Koopmans, die in zijn Vergelijkend Publiekrecht uit 1978,4 de bundel Rechters en politiek uit 1993,5 en in zijn Courts and Political Institutions uit 20036 beschouwingen aan de doctrine heeft gewijd. Ook De Werd en Fleuren hebben in de bundel Grenzen aan de rechtspraak? Political question, acte de gouvernement en rechterlijk interventionisme uit 2004 aandacht aan de doctrine besteed.7

De Amerikaanse political question-doctrine lijkt vooral de laatste jaren nog meer in de belangstelling te staan. Niet alleen Urgenda, maar ook diverse andere recente zaken voor de Nederlandse rechter zijn nadrukkelijk met deze doctrine in verband gebracht, hetzij door de procespartijen of de rechter, hetzij in de literatuur. Ik noem hierna enkele voorbeelden.