4.3.10 Verkrijgende verjaring

Afdeling 3.5.3 BW geeft een tweetal verkrijgingen die onder de noemer verkrijgende verjaring valt, ten eerste de verkrijgende verjaring van de bezitter te goeder trouw. Deze is gebaseerd op art. 3:99 BW. Hiervoor is, afhankelijk van het soort goed dat verkregen wordt, het onafgebroken bezit vereist van drie dan wel tien jaar, in de gerechtvaardigde veronderstelling dat men daadwerkelijk de macht voor zichzelf uit mag oefenen.1 Maatgevend hierbij zijn het bezit van degene die het recht verkrijgt en de goede trouw op het moment van de bezitsverkrijging. De rechten van derden zonder bezit, waaronder de oorspronkelijke eigenaar of rechthebbende, zijn niet van belang. Dit laatste is wel het geval bij de tweede vorm van verkrijgende verjaring op grond van art. 3:105 BW.

De eigenaar of rechthebbende die niet meer de feitelijke heerschappij uitoefent, krijgt van de wetgever twintig jaar de tijd om het bezit terug te eisen (art. 3:306 BW), waarna zijn rechtsvordering verjaart. Deze zogenoemde bevrijdende verjaring leidt op zich niet tot een rechtsverkrijging, maar de hieraan verbonden verkrijgende verjaring van art. 3:105 BW doet dit wel.2 Het verlies van de mogelijkheid een aanspraak in rechte geldend te maken zonder dat hier verdere gevolgen aan verbonden worden, achtte de wetgever uit het oogpunt van rechtszekerheid onwenselijk.3 Zonder de aanvullende regel van art. 3:105 BW ontstaat namelijk een vacuüm. De eigenaar kan zijn recht niet meer afdwingen, terwijl de bezitter niet meer dan de bezitsacties heeft.4 Daarom leidt de bevrijdende verjaring in beginsel tot het einde van die aanspraken en een verkrijging van de betrokken goederen door de gelukkige die daar op dat moment (toevallig) de bezitter van is. Deze verkrijging is dus niet gebaseerd op het bezit gedurende een bepaalde tijd, maar uitsluitend op het bezit op het moment dat de rechtsvordering van de oorspronkelijke rechthebbende verjaart door voltooiing van de termijn van art. 3:306 BW.5

In beide gevallen is voor verkrijging door verjaring nodig dat men een goed houdt voor zichzelf.6 Steeds bewerkstelligt verjaring dat een van de rechtstoestand afwijkende feitelijke toestand die lang genoeg heeft bestaan, wordt aangepast, zodat de rechtstoestand in overeenstemming komt met de feitelijke toestand. Hiermee is verjaring een rechtsfiguur die in de eerste plaats bestaat ter wille van de maatschappelijke orde.7 Er wordt een belangenafweging gemaakt, waarbij het belang van de oorspronkelijke rechthebbende om zijn recht geldend te maken wordt afgezet tegen de belangen van de bezitter en het belang van derden die op de pretentie van het bezit vertrouwen.8 De uitwerking van deze afweging verschilt per bepaling.

Bij de verkrijgende verjaring op grond van art. 3:99 BW legt het belang van de bezitter door zijn goede trouw een aanzienlijk gewicht in de schaal. Al sinds het Romeinse recht wordt het belang van de eigenaars van roerende zaken geacht voldoende te worden beschermd door hen een termijn van drie jaar te geven om hun zaak terug te eisen.9 Voor overige goederen vond Meijers en met hem de wetgever een termijn van tien jaar voldoende voor de rechthebbenden om voor handhaving van hun rechten op te komen.10 Na verloop van deze tijd weegt het belang van de bezitter te goeder trouw zwaarder en is zijn bezit voldoende voor de rechtsverkrijging.

Bij verjaring op grond van art. 3:306 jo art. 3:105 BW wordt het belang van de rechthebbende afgezet tegen de rechtszekerheid, in het bijzonder het maatschappelijke belang dat bezit en eigendom bij voorkeur in één hand zijn verenigd. Daarbij wordt hoofdzakelijk geredeneerd vanuit het standpunt van de rechthebbende die zijn recht verliest. Een eigenaar, die zich gedurende de verjaringstermijn niet voldoende om zijn goed bekommert, verliest uiteindelijk zijn recht.11 Het bezit van de verkrijger speelt in de afweging geen rol. Zijn verkrijging is slechts noodzakelijk om de feitelijke en juridische werkelijkheid te synchroniseren. Art. 3:105 BW dient dus de rechtszekerheid.12 Bezit leidt slechts tot een rechtsverkrijging, voor zover de rechten van de oorspronkelijke rechthebbende zijn verjaard en is daarmee een aanvulling op de verjaringsregel van art. 3:306 BW.13

Over de kwalificatie van verkrijgende verjaring als een originaire dan wel derivatieve wijze van eigendomsverkrijging bestaat enige discussie. Evenals de meeste andere auteurs schaar ik verkrijgende verjaring onder de oorspronkelijke verkrijgingen.14 De door middel van verjaring verkregen eigendom, beperkte rechten of overige aanspraken zijn namelijk niet afgeleid van de rechten van een rechtsvoorganger, maar van het bezit van de verkrijger, bij toepassing van art. 3:105 BW in combinatie met het tenietgaan van een rechtsvordering van een voormalige gerechtigde. Hieruit volgt dat een dergelijke verkrijging gepaard gaat met een nieuw recht, ook bij de verkrijgende verjaring van een vordering.15 Het is daarbij zeer goed denkbaar dat het verkregen nieuwe recht een gelijke omvang en inhoud heeft als het recht dat gelijktijdig bij de 'rechtsvoorganger' tenietgaat.16 Door de vergelijkbare inhoud ontstaat misschien de indruk dat slechts één recht is betrokken. Het is als het kijken naar twee goochelaars, waarbij de een het konijn links op het toneel laat verdwijnen, waarna de ander het een seconde later rechts op het toneel uit de voorheen lege hoed tevoorschijn tovert. De magiërs doen het voorkomen dat het hierbij om hetzelfde konijn gaat, maar bij nadere beschouwing blijkt dat slechts schijn.

Verkrijging op grond van verjaring vindt van rechtswege plaats en wordt geacht terug te werken tot de aanvang van het bezit.17 Voor bevrijdende verjaring wordt aangenomen dat dit niet van openbare orde is en dat partijen hierover afwijkende afspraken kunnen maken (vgl. art. 3:322 BW en het ontbreken van een dergelijke regel in afdeling 3.5.3 BW).18 Verkrijgende verjaring, zowel op grond van art. 3:99 BW als op grond van art. 3:105 BW is echter wel van openbare orde en daarmee dwingend recht.19 Het toelaten van afwijkende partijafspraken op dit punt zou tot moeilijkheden leiden.20

Het uitgangspunt dat verjaring een originaire verkrijging tot gevolg heeft, laat de vraag naar de omvang van het verkregen recht onbeantwoord. 21Over de omvang van het (nieuwe) recht dat door verjaring wordt verkregen, ontbreekt een wettelijke bepaling zoals § 945BGB naar Duits recht, waarin is bepaald dat rechten van derden in beginsel tenietgaan. Volgens Meijers kan ieder recht dat voor bezit vatbaar is, door verjaring worden verkregen, dus ook beperkte rechten en rechten die met een beperkt recht zijn bezwaard.22 In de parlementaire geschiedenis wordt verder het volgende opgemerkt:

Steeds is het uitgangspunt dat de bezitter niet meer kan verkrijger dan waar zijn bezit op van toepassing is.24 Daarnaast moet onderscheid worden gemaakt tussen verkrijging op grond van art. 3:99 en art. 3:105 BW.25 De verkrijging gebaseerd op art. 3:99 BW wordt, gezien haar aanknopingspunt, volledig bepaald door de omvang van het bezit. Indien de bezitter dacht rechthebbende te zijn van een volledig, onbezwaard recht, dan verkrijgt hij een niet beperkt en onbelast recht bij voltooiing van de verjaringstermijn. Een bezitter die in de veronderstelling leefde dat een derde bijvoorbeeld een zekerheidsrecht op het betrokken goed had, verkrijgt in beginsel een recht belast met dit zekerheidsrecht.26 Wanner de bezitter in de veronderstelling verkeerde rechthebbende te zijn van een beperkt recht, verkrijgt hij geen volledig recht, doch slechts dit beperkte recht. De oorspronkelijk gerechtigde behoudt in dat geval de eigendom, maar wordt geconfronteerd met het door verjaring ontstane beperkte recht.27 Indien de bezitter dacht gerechtigd te zijn tot een aandeel in een goed, wordt hij slechts mede-eigenaar, samen met de oorspronkelijke eigenaar die het overige deel behoudt.28

De omvang van de verkregen rechten op grond van art. 3:105 BW wordt door twee factoren bepaald. Ten eerste is voor een verkrijging vereist dat de rechtsvordering van de oorspronkelijke rechthebbende verjaart. Ten tweede is noodzakelijk dat een ander het goed, waarop het door niemand afdwingbare recht rust, bezit. Uitsluitend voor zover deze factoren elkaar overlappen wordt door de bezitter een recht verkregen. Indien de op grond van art. 3:306 BW verjaarde vordering betrekking heeft op een volledig en onbelast recht, kan de bezitter dit recht verkrijgen, mits hij daarvan op dat ogenblik ook het bezit heeft. Indien de verjaarde rechtsvordering betrekking heeft op een recht dat is belast met een beperkt recht, zijn verschillende uitkomsten denkbaar. Indien de beperkt gerechtigde op hetzelfde moment als de hoofdgerechtigde het bezit van zijn beperkte recht heeft verloren en op één moment dus zowel de vordering van de hoofdgerechtigde als de beperkt gerechtigde verjaren, kan de bezitter van het volledige goed hiervan het onbezwaarde (eigendoms)recht verkrijgen. Indien de vordering van de beperkt gerechtigde echter nog niet is verjaard en de bezitter op dit punt geen beroep op art. 3:99 BW toekomt, verkrijgt hij een recht belast met het beperkte recht.29

Verkrijgende verjaring is dus steeds een verkrijging van een nieuw recht, op grond van het bezit van dit recht. De omvang van het verkregen recht is afhankelijk van de omvang van het bezit en bij toepassing van art. 3:105 BW van de omvang van de op grond van art. 3:306 BW verjaarde rechtsvordering.