2.5.3 Beleggingsmaatschappij

De derde verschijningsvorm van de icbe is die van de beleggingsmaatschappij. De beleggingsmaatschappij dient volgens de Icbe-Richtlijn rechtens geregeld te zijn bij statuten.1 Dat is de enige voorwaarde die de Icbe-Richtlijn oplegt aan de juridische structuur van de beleggingsmaatschappij. Het is vervolgens aan de lidstaten zelf om hier invulling aan te geven.

In Nederland is een beleggingsmaatschappij in de Wft gedefinieerd als een rechtspersoon.2 Ik kan me goed vinden in de stelling dat de verhouding tot de deelnemer bij beleggingsmaatschappijen rechtspersonenrechtelijk van aard is en dat dit het onderscheidende kenmerk is van een beleggingsmaatschappij ten opzichte van een beleggingsfonds of unit trust.3 Doorgaans zijn beleggingsmaatschappijen de juridisch en economisch gerechtigden van het belegde vermogen in de beleggingsmaatschappij en zijn de deelnemers aandeelhouders in de beleggingsmaatschappij.4 Dit is een kenmerkend onderscheid met beleggingsfondsen en unit trusts.

Een beleggingsmaatschappij verschilt op een aantal punten substantieel van andere uitgevende instellingen. Een beleggingsmaatschappij geeft frequent – vaak op dagbasis – aandelen uit en neemt ze weer in. Hier ondervinden de deelnemers, die hier niet bij betrokken zijn, doorgaans geen nadeel of voordeel van. De portefeuille van de icbe wordt simpelweg naar rato aangevuld of verkocht als gevolg van de kapitaalwijziging. Voor een gewone vennootschap ligt dit anders. De uitgifte of inname van aandelen kan daar een materieel effect hebben op alle aandeelhouders, ook op degenen die niet bij de inname of uitgifte zijn betrokken. Ook andere gebeurtenissen raken aandeelhouders van een icbe anders dan aandeelhouders van een andere vennootschap. Als het bestuur van een icbe verandert, heeft dit geen effect op de waarde van een aandeel. Als een icbe aangeeft morgen een andere beleggingsstrategie te zullen hanteren, heeft dit eveneens geen effect op de waarde van het aandeel vandaag. De waarde van het aandeel is gelijk aan de waarde van de activa en passiva van de instelling gedeeld door het aantal uitstaande aandelen. Uiteraard is dit heel anders voor andere uitgevende instellingen, waarbij de koers van een aandeel is gebaseerd op verwachtingen en niet slechts op de waarde van de activa en passiva van de onderneming.

Ondanks alle verschillen borduren lidstaten ten aanzien van de mogelijke rechtsvormen van een icbe veelal voort op de reeds bestaande rechtsvormen. In Nederland is het mogelijk een icbe rechtens vorm te geven als een beleggingsmaatschappij. In de Wft is deze maatschappij voor collectieve belegging in effecten gedefinieerd als ‘een rechtspersoon voor collectieve belegging in effecten die gelden of andere goederen ter collectieve belegging vraagt of verkrijgt teneinde de deelnemers in de opbrengst van de beleggingen te doen delen’.5 Zoals Van der Velden en Klemann reeds eerder opmerkten, valt bij strikte lezing een bewaarentiteit ook onder deze definitie.6 Dit is immers doorgaans een rechtspersoon die activa ter collectieve belegging verkrijgt. De definitie dekt daarmee onvoldoende de lading en ik kan me vinden in de door Ponsen en Klemann voorgestelde aanpassing naar: een beleggingsmaatschappij is ‘de rechtspersoon die ter deelneming in die rechtspersoon gelden of andere goederen ter collectieve belegging vraagt of verkrijgt teneinde de deelnemers in die rechtspersoon in de opbrengst van de beleggingen te doen delen’.7

De rechtsvorm van de maatschappij voor collectieve belegging in effecten is niet voorgeschreven.8 In theorie kunnen beleggingsmaatschappijen dus vormgegeven worden als elke rechtspersoon.

In Nederland is de beleggingsmaatschappij met veranderlijk kapitaal (ook wel afgekort tot bmvk) in het leven geroepen voor open-end beleggingsinstellingen. De bmvk is een naamloze vennootschap die als beleggingsmaatschappij functioneert en die uitgezonderd is van enkele bepalingen uit Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek (BW).9 Om als bmvk te classificeren dient de onderneming te voldoen aan vier voorwaarden.10 Voor een icbe zijn slechts twee van de gestelde voorwaarden relevant omdat deze aan de overige vereisten standaard voldoet. De icbe moet de bevoegdheid om aandelen uit te mogen geven en te mogen vervreemden statutair toekennen aan het bestuur. En als tweede moeten de statuten bepalen dat de vennootschap een bmvk is. Voor een bmvk zijn met name de bepalingen omtrent de uitgifte en inkoop van aandelen vereenvoudigd.11 Het geplaatste kapitaal hoeft bovendien slechts een tiende te bedragen van het maatschappelijk kapitaal.12

Ook in Luxemburg en Ierland is het mogelijk een icbe als beleggingsmaatschappij te vormen. In Luxemburg is de rechtsvorm van een icbe eveneens niet voorgeschreven.13 Wel kent de lidstaat een uitgebreide regeling voor de zogenoemde Société d'investissement à capital variable ofwel SICAV.14 Deze SICAV moet geregistreerd staan als een société anonyme (SA).15 In principe gelden de (ondernemings)rechtelijke bepalingen voor SA’s ook voor een SICAV, tenzij voor de SICAV afwijkende bepalingen zijn opgesteld.16 Opvallend genoeg zijn deze afwijkende bepalingen opgenomen in het toezichtrecht, dat wil zeggen in dezelfde wet als waarin alle toezichtrechtelijke bepalingen zijn opgenomen. Gegeven alle afwijkingen moet naar deze entiteiten verwezen worden als Société d'investissement à capital variable of SICAV en niet als SA.17 Er gelden afwijkende bepalingen ten aanzien van de uitgifte en inname van aandelen, ten aanzien van het minimumkapitaal, de afwezigheid van de plicht om een wettelijke reserve aan te houden en de plicht om aan de gehele stortingsverplichting te voldoen.18 De Nederlandse verplichting dat een bepaald deel van het maatschappelijk kapitaal geplaatst moet zijn, kent de SICAV niet. Het belang van de SICAV in Luxemburg is groot. Medio 2017 kenden 875 icbe’s de rechtsvorm SICAV en beheerden zij een nettovermogen van EUR 2.600 miljard. Er was destijds geen icbe-beleggingsmaatschappij die een andere rechtsvorm kende. Wel waren er ruim 1000 icbe’s gevormd als beleggingsfonds met een totaal beheerd vermogen van EUR 630 miljard.19

In Ierland is de rechtsvorm van de beleggingsmaatschappij wel voorgeschreven. In Ierland dient de maatschappij geregistreerd te zijn als public limited company (PLC) of als Irish Collective Asset-management Vehicle (ICAV).20 De laatste is een in 2015 in het leven geroepen rechtsvorm specifiek afgestemd op beleggingsinstellingen.21 Uiteraard is de aansprakelijkheid van de aandeelhouders van de ICAV voor de schulden van de ICAV beperkt tot hun inleg. De rechtsvorm ondervangt verder enkele nadelen die kleven aan de vennootschappelijke rechtsvorm en niet relevant zijn voor icbe’s.22 De registratie van deze rechtsvorm vindt plaats bij de toezichthouder om het proces zo efficiënt mogelijk te maken.23 Ook kan het bestuur afzien van het houden van een aandeelhoudersvergadering.24 Voor de icbe die gevormd is als PLC zijn overigens eveneens diverse uitzonderingen gemaakt op de bepalingen voor PLC’s.25 Deze regels zijn qua opzet ongeveer gelijk aan die van de Luxemburgse SICAV.

In figuur 4 is de opzet van de beleggingsmaatschappij weergegeven.

Figuur 4 Opzet beleggingsmaatschappij