9.5.2 Stap 1: het vaststellen van het csqn-verband

Beide elementen – het gedrag van de overheid en fidens in de hypothetische situatie – komen naar voren in een vonnis van de Rechtbank Zeeland-West-Brabant uit 2016. Eiser had een pand gekocht naar aanleiding van door de gemeente Sluis verstrekte informatie dat de exploitatie van een discotheek daarin mogelijk was. Vervolgens is aan hem voor die exploitatie een vergunning verstrekt. In dat vertrouwen heeft hij, mede door de gemeente opgelegde, ingrijpende en kostbare verbouwingen aan het pand uitgevoerd en maatregelen getroffen om geluidsoverlast te beperken.7 Nadat de hoogste bestuursrechter heeft geoordeeld dat de discotheek definitief gesloten moest worden, bleken die investeringen voor niets te zijn geweest, waarvoor eiser de gemeente aansprakelijk stelt.

De rechtbank overweegt dat de gemeente op grond van vergunningaanvragen van eiser wist dat eiser zijn pand wilde verbouwen voor de exploitatie van een discotheek. De rechtbank oordeelt dat de gemeente in elk geval sinds het verlenen van een exploitatievergunning had moeten informeren dat het voornemen om het pand uit te bouwen voor de exploitatie van een discotheek in strijd was met het bestemmingsplan. Daarbij betrekt de rechtbank dat er ‘voortdurend en intensief contact’ was tussen de gemeente en eiser in verband met terugkerende klachten van omwonenden tegen de exploitatie van de discotheek. Ook heeft eiser in dat kader aan de gemeente gevraagd of hij voldeed aan de eisen voor de exploitatie van de discotheek en de daartoe benodigde vergunningen. De gemeente heeft eiser er niet op gewezen dat de exploitatie van de discotheek in strijd was met het bestemmingsplan en heeft door middel van het verlenen van de milieu-, bouw- en exploitatievergunningen en het overleg over de wijze waarop hij de discotheek gelet op de klachten van de omwonenden kon blijven exploiteren (bijvoorbeeld door het op verzoek van de gemeente treffen van maatregelen die geluidsoverlast beperken en het instellen van een alternatieve busroute) juist het vertrouwen gewekt dat die exploitatie mogelijk was. Hierdoor heeft de gemeente eiser op het verkeerde been gezet en niet gehandeld zoals van een maatschappelijk zorgvuldig handelend overheidsorgaan mag worden verwacht. Bij een juiste mededeling over de mogelijkheid tot exploitatie (namelijk: de exploitatie is in strijd met het bestemmingsplan) zouden de ingrijpende investeringen waarschijnlijk achterwege zijn gelaten.8 In de hypothetische situatie dat de gemeente zou hebben voldaan aan haar waarheidsplicht, had eiser volgens de rechtbank de juiste beslissingen genomen en zou de in de feitelijke situatie geleden schade er niet zijn geweest.

Uit de jurisprudentie volgt kortom dat de civiele rechter de toets van causaliteit invult door aan te nemen dat in de hypothetische situatie de overheid juiste informatie heeft verstrekt en de vertrouwende burger daarop zijn gedrag zou hebben afgestemd op een manier dat hij in de hypothetische situatie geen of minder schade zou hebben geleden.

Die invulling van de hypothetische situatie wordt onderstreept bij het onder de loep nemen van de drie casus van dit hoofdstuk op het punt van causaal verband.

In de casus van de afgebrande woning heeft de gemeente nagelaten een vraag over het doorlopen van een vrijstellingsprocedure voor de herbouw van een woning correct te beantwoorden. De hypothetische situatie bestaat er dan uit dat de overheid direct had geïnformeerd dat de vrijstellingsprocedure moest worden doorlopen, de eigenaar meteen de vrijstelling had aangevraagd en in die situatie niet de vertragingsschade zou hebben geleden die hij in de feitelijke situatie heeft.10 Sprake is dus van een causaal verband tussen de onrechtmatige handeling en de door de eigenaar geleden schade. Er vindt vervolgens vergoeding plaats van de hypotheeklasten die langer doorliepen, extra energiekosten, advocaatkosten en de verminderde waarde van de woning omdat door de vertraging de woning later in de kredietcrisis – toen de waarde van de woning was afgenomen – te koop moest worden gezet.11 De coffeeshophouder die toch niet in aanmerking kwam voor zijn horecavergunning is ‘afgegaan’ op de onjuiste mededelingen over verplaatsingsmogelijkheden door naar aanleiding daarvan een onderzoek in te stellen naar locaties voor verplaatsing van zijn coffeeshop, althans de vestiging van een nieuwe coffeeshop.12 In de hypothetische situatie waarin juiste informatie was verstrekt, zou dit onderzoek niet zijn ingesteld en had appellant geen vergeefse kosten gemaakt. De huursommen voor de huurovereenkomst die is afgesloten om het pand op de voorgestelde locatie ook daadwerkelijk te kunnen gebruiken en de verbouwingskosten die zijn gemaakt om het pand gebruiksklaar te maken komen voor vergoeding in aanmerking.

Bij het misgelopen appartemensgebouw oordeelt de rechter dat als gevolg van de stelligheid van de (onjuiste) mededelingen van de ambtenaar, de burger definitief is ontmoedigd om aan zijn ideeën tot het bouwen van appartementen gevolg te geven en daarvoor kosten te maken. Daardoor is de burger ‘volledig op het verkeerde been gezet’ nu de ontwikkelingsmogelijkheden in werkelijkheid juist ruim waren. In de hypothetische situatie dat hij juist was geïnformeerd en een vergunning had aangevraagd, had hij die op grond van het limitatief imperatieve stelsel van de Woningwet ook moeten krijgen.13 De zaak is verwezen naar de schadestaatprocedure. De door eiser gevorderde kosten bestaan onder meer uit gederfde winst.14