3.13.2 Holistische leer

De holistische leer is voor het eerst verwoord door Maeijer en later door Mendel als holistisch betiteld.1 Als eerste pleitbezorger van deze leer omschrijft Maeijer het vennootschappelijk belang als het belang dat de vennootschap heeft bij haar eigen gezonde bestaan, uitgroei en voortbestaan met het oog op het door haar te bereiken doel, zolang zinvol.2 Het woord ‘continuïteit’, dat hier niet specifiek in terugkomt, maar er wel uit kan worden gedestilleerd, speelt een belangrijke rol in deze benadering. Deze verwijzing naar de continuïteit van de onderneming kan ook worden teruggevonden bij Langman,3 Mendel,4 Slagter,5 Delfos-Roy6 en Eijsbouts & Kemp.7 Ook Assink spreekt zich voor deze leer uit.8 Hij verwijst in dit verband naar de autonomie van het begrip vennootschappelijk belang.9 Volgens de voorstanders van deze leer dient de normonafhankelijk te worden ingevuld, los van de belangen van degenen die bij de vennootschap betrokken zijn. Anders gezegd, de vennootschap heeft een ‘eigen belang’, naast het belang van de belanghebbenden bij de vennootschap.

De vraag blijft hoe dit eigen belang van de vennootschap dan tot stand komt. Mijns inziens zijn er met betrekking tot het antwoord op deze vraag een aantal stromingen binnen de holistische leer waar te nemen. Wanneer goed wordt gekeken naar de definitie van het vennootschappelijk belang zoals omschreven door Maeijer, blijkt dat Maeijer ervan uitgaat dat de vennootschap echt een eigen belang heeft, dat los staat van de belangen van de bij de vennootschap betrokken belanghebbenden. Deze opvatting van een echt zelfstandig belang lijkt te worden gedeeld door Assink. Hij overweegt in zijn oratie:

Het eigen belang van de vennootschap omvat in de ogen van Assink dus meer en is zelfstandig van het belang van de bij de vennootschap betrokken belanghebbenden.11 Er zijn echter ook andere opvattingenwaarneembaar, welke onder meerworden verwoord door Cahen,12 Van Schilfgaarde, Winter en Wezeman13 en Mendel.14 Cahen schrijft over de totstandkoming van het vennootschappelijk belang:

Het vennootschappelijk belang is derhalve in de ogen van Cahen een zelfstandig belang, maar dient wel te worden afgeleid uit de belangen van de bij vennootschap betrokken belanghebbenden, waarbij duurzame continuïteit van de onderneming als de rode draad dient te worden beschouwd. Ongeveer eenzelfde opvatting, maar met een aantal nuanceverschillen, wordt aangehaald door Van Schilfgaarde, Winter en Wezeman:

Van Schilfgaarde, Winter en Wezeman overwegen, blijkens het bovenstaande, dat in een concreet geval de verschillende bij de vennootschap betrokken belangen dienen te worden afgewogen, waarbij de continuïteit van de onderneming één van de af te wegen belangen is.

Daarnaast kan een derde opvatting worden gevonden in de oratie van Mendel.17 Mendel schrijft:

Waarna hij verderop schrijft:

Waarna hij ten slotte schrijft:

Interessant is dat Mendel derhalve het vennootschappelijk belang ziet als een zelfstandig belang, dat afgeleid is van de bij de vennootschap betrokken belangen, maar dat het vennootschappelijk belang in ‘sprekende gevallen’ opzij kan worden gezet ten faveure van een groepsbelang.

Hoewel de voornoemde citaten sterk overeenkomen, zijn er – volgens mij – accentverschillen. Allen menen dat de vennootschap een eigen, op zichzelf staand, belang heeft, maar Cahen overweegt dat het eigen belang van de vennootschap wordt afgeleid uit de belangen van de bij de vennootschap betrokken belanghebbenden waarbij de gezonde en duurzame existentie van de vennootschap het uitgangspunt is. Van Schilfgaarde, Winter en Wezeman lijken daarentegen te overwegen dat het vennootschappelijk belang in een bepaald geval dient te worden bepaald door de belangen van de bij de vennootschap betrokken belanghebbenden af te wegen, waarbij de continuïteit van de onderneming één van de af te wegen belangen is.

Binnen de resultante leer is mijns inziens immers geen ruimte voor andere (abstractere) deelbelangen dan de belangen van belanghebbenden die bij de vennootschap betrokken zijn. Voor een deelbelang als continuïteit is dan geen ruimte, omdat de zelfstandigheid van het vennootschappelijk belang ontbreekt.21 Ten slotte vult Mendel het vennootschappelijk belang zo in dat het in beginsel een zelfstandig belang is, maar wel haar grenzen vindt in de belangen van de direct betrokkenen. Wanneer die belangen niet worden gediend, kan het vennootschappelijk belang ook niet worden gediend. Anders gezegd, het vennootschappelijk belang moet altijd in ieder geval het belang van één van de direct betrokken belanghebbenden bevatten.

Ook de Hoge Raad hangt de holistische leer aan, aldus Mendel en Oostwouder.22 Zij zien in de door de Hoge Raad geformuleerde overwegingen in de zaak betreffende ABN AMRO23 een bevestiging van de holistische leer.

Zij menen dat het scherpe onderscheid dat de Hoge Raad zou maken tussen het vooropstellen van het belang van de vennootschap en de daarmee verbonden onderneming en het in aanmerking nemen van de belangen van alle betrokkenen24 duidt op de holistische leer. De Hoge Raad lijkt de zienswijze van Mendel en Oostwouder recentelijk ook te hebben bevestigd in het arrest Inversiones/Cancun Holding.25 Daarin overweegt de Hoge Raad ten aanzien van het vennootschappelijk belang in een joint venture:

Hoewel derhalve een onderscheid kan worden gemaakt tussen de resultanteen holistische leer, blijkt dat stromingen binnen deze leren dicht tegen elkaar aan kunnen liggen. Het verschil tussen de opvatting van Van Schilfgaarde, Winter en Wezeman en de eerste stroming binnen de resultante leer is praktisch nihil,27 zij het dat voor continuïteit van de vennootschap en zelfstandigheid van het vennootschappelijk belang niet (direct) ruimte is binnen de resultante leer. Sommige betrokkenen kunnen echter wel belang hebben bij de continuïteit van de vennootschap en op die wijze kan de continuïteit wel terugkomen in de resultante leer, maar dan als onderdeel van een deelbelang.