4.3.4.4 Ratio dispositievereiste: waarom als criterium gesteld?

Waarom stelt de Hoge Raad uitsluitend bij voorlichting de voorwaarde van het dispositievereiste? Het gaat hierbij om een aanvullende, ‘extra’ voorwaarde, die bij andere vertrouwenwekkende uitingen niet geldt.1 De ratio voor het stellen van het dispositievereiste is mijns inziens tweeledig. De eerste is principieel van aard, de tweede is daarvan een mijns inziens praktisch uitvloeisel.

De belangrijkste reden voor het stellen van het dispositievereiste ligt erin dat de Hoge Raad een dam wil opwerpen voor een (te) snelle gebondenheid van de Belastingdienst aan onjuiste voorlichting. Volgens de Hoge Raad moet de Belastingdienst zijn taak immers onbelemmerd en zo ruim mogelijk kunnen uitoefenen.2 Het stellen van het dispositievereiste hangt samen met de afweging die de Hoge Raad juist acht tussen rechtsbescherming (beschermende werking vertrouwensbeginsel) en rechtshandhaving (wetstoepassing). Het stellen van deze eis als criterium brengt het door de Hoge Raad beoogde evenwicht tussen verschillende belangen aan die worden gediend met het legaliteitsbeginsel en het vertrouwensbeginsel.3 De horde van iets doen of nalaten moet worden genomen om te rechtvaardigen dat in het geval van vertrouwen ontleend aan (slechts) voorlichting een hogere, op de wet gebaseerde, heffing achterwege blijft. Daarbij kunnen uiteraard ook (niet goed voorzienbare) financiële consequenties voor de overheid een rol spelen.

Het dispositievereiste brengt tot uitdrukking dat in het belastingrecht impliciet geldt dat de burger die door onjuiste voorlichting in een nadeliger positie raakt eerder bescherming verdient dan iemand die slechts een ‘fiscale teleurstelling’ heeft. De redenering die eraan ten grondslag ligt is dat de burger die vanwege achteraf onjuiste voorlichting een hogere belastingaanslag ontvangt dan hij had verwacht, zich weliswaar geconfronteerd ziet met een ‘belastingtegenvaller’4, maar hij enkel de belasting betaalt die hij op grond van de wet is verschuldigd. De burger die niet disponeert, raakt niet in een nadelige(re) positie.5 Hij lijdt geen schade, hij wordt niet geconfronteerd met een extra last, hij is niet slechter af. Hij betaalt wat hij zonder de voorlichting ook ‘gewoon’ had moeten betalen.6 In zo’n geval – zo brengt de afweging tussen het legaliteitsbeginsel en het vertrouwensbeginsel mee – is enkel teleurstelling niet voldoende om de wet opzij te zetten.

De praktische kant is dat het stellen van de dispositievereiste een realiteitstoets biedt op het gewekte vertrouwen. Wanneer een belastingplichtige disponeert, is duidelijk dat hij daadwerkelijk verwachtingen heeft ontleend aan bepaalde informatie, omdat deze invloed hebben gehad op zijn gedrag. Aangezien het bij voorlichting niet gaat om een concrete toezegging over een bevoegdheidsuitoefening in een specifiek geval, maar om algemene informatie, geeft het dispositievereiste een handvat om te toetsen of de belastingplichtige werkelijk verwachtingen heeft ontleend aan niet specifiek op zijn situatie toegesneden uitingen.7 Het legt de drempel hoger om te bewerkstelligen dat de burger zich op de informatie kan beroepen.