4.6 Geen strijd met fundamentele mensenrechten

Strafbaarstellingen mogen niet in strijd zijn met fundamentele mensenrechten.1 Te denken valt aan het recht op privacy (artikel 8 EVRM, artikel 17 IVBPR), de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst (artikel 9 EVRM, artikel 18 IVBPR), de vrijheid van meningsuiting (artikel 10 EVRM, artikel 19 IVBPR), de vrijheid van vergadering en vereniging (artikel 11 EVRM, artikel 21 en 22 IVBPR), het gelijkheidsbeginsel en het verbod van discriminatie (artikel 1 Grondwet, artikel 14 EVRM, artikel 26 IVBPR). Beperkingen van artikel 8, 9, 10 en 11 EVRM zijn evenwel toegestaan indien deze zijn voorzien bij wet en noodzakelijk zijn in een democratische samenleving gelet op de legitiem opgesomde doelen. De strafbaarstelling van bepaald gedrag kan een inbreuk vormen op de privacy, de vrijheid van gedachte, van meningsuiting of van vergadering. Met het opnemen van strafbepalingen in het Wetboek van Strafrecht wordt echter voldaan aan het vereiste dat de beperking een basis in de wet heeft. Maar de bepaling dient ook te voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen: het moet toegankelijk en voorzienbaar zijn. De toegankelijkheid vereist dat de burger kennis kan nemen van de toepasselijke regelgeving.2 Dit betekent in ieder geval dat de regelgeving gepubliceerd dient te zijn.3 De voorzienbaarheidseis houdt in dat de regelgeving op basis waarvan een inbreuk kan worden gemaakt op het mensenrecht voldoende precies is geformuleerd zodat de burger kan voorzien onder welke omstandigheden zijn recht kan worden ingeperkt.4 Indien aan deze kwaliteitseisen is voldaan en de wetgever voorts aannemelijk kan maken dat de strafbaarstelling en vervolging plaatsvindt in het belang van de democratische samenleving – gelet op de doelen zoals vermeld in het EVRM – zal in beginsel geen strijd met deze fundamentele mensenrechten aan de orde zijn. Mits ook in het concrete geval strafrechtelijk optreden door de overheid proportioneel is.

Artikel 8 EVRM behelst het recht op privacy. Dit recht bestrijkt vier verschillende belangen: respect voor het privéleven, het familie- en gezinsleven, de woning en de correspondentie. Wat betreft de strafbaarstelling van mensenhandel verdient met name het eerste belang aandacht: het privéleven. Het EHRM geeft evenwel geen algemene definitie van ‘het privéleven’. Het betreft een breed concept dat diverse aspecten kan omvatten. Mensen moeten in beginsel hun leven kunnen leiden zonder willekeurige (overheids)be- moeienis. Zo hebben mensen het recht om relaties met anderen aan te gaan en te onderhouden, in het bijzonder op emotioneel gebied in het kader van de persoonlijke ontwikkeling.5 Tegelijkertijd heeft het EHRM van het bereik van artikel 8 EVRM uitgesloten de relaties die zo breed en onbepaald zijn dat er geen voorstelbare direct link is tussen de acties van de staat en het privéleven van de burger. Het feit dat een activiteit iemand in staat stelt relaties met anderen aan te gaan, betekent dus niet per definitie dat dit valt binnen de reikwijdte van artikel 8 EVRM. Waar de grens evenwel getrokken moet worden, is niet duidelijk.6 Voorts valt de fysieke en morele integriteit binnen het concept van privéleven.7 Het verbod in artikel 273f Sr kan mogelijk een inbreuk vormen op het privéleven aangezien het daders beperkt onder bepaalde omstandigheden (arbeids)relaties aan te gaan met anderen.8Hoofdstuk 5 gaat hier nader op in. Mocht sprake zijn van een inbreuk, dan wordt aan de hand van het klassieke toetsingsschema bezien of deze inbreuk gerechtvaardigd is of dat het een schending van artikel 8 EVRM oplevert.

De artikelen 9 tot en met 11 EVRM beschermen diverse ‘vrijheden’ tegen interventie van de overheid. Zo stelt artikel 9 EVRM dat een ieder het recht heeft op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst. Dit recht omvat tevens de vrijheid van godsdienst of overtuiging te veranderen, alsmede de vrijheid alleen, of met anderen, zowel in het openbaar als privé de godsdienst te belijden of overtuiging tot uitdrukking te brengen in erediensten, in onderricht, in praktische toepassing ervan en in het onderhouden van geboden en voorschriften. Artikel 10 EVRM betreft het recht op de vrijheid van meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid een mening te koesteren en de vrijheid om inlichtingen of denkbeelden te ontvangen of te verstrekken, zonder inmenging van enig openbaar gezag en ongeacht grenzen. En tot slot, artikel 11 EVRM behelst het recht op vrijheid van vreedzame vergadering en op vrijheid van vereniging, met inbegrip van het recht met anderen vakverenigingen op te richten en zich bij vakverenigingen aan te sluiten voor de bescherming van zijn belangen. Deze rechten lijken bij de strafbaarstelling van mensenhandel niet direct in het geding. Die strafbaarstelling heeft immers niets van doen met geloofsovertuiging, de vrijheid van meningsuiting of vrijheid van vereniging. Voor zover een inbreuk op deze rechten niet aan de orde is, hoeft dan ook geen nadere toetsing plaats te vinden.

Als laatste mag de criminalisering van bepaald gedrag geen (verkapt) discriminatiebeleid ten aanzien van bepaalde burgers inhouden en geen ongelijkheid creëren. Gelijke gevallen dienen gelijk te worden behandeld: de vormgeving van een strafbepaling moet bepaalde groepen in de samenleving niet ten onrechte veel raken. En discriminatie op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond is niet toegestaan.9 Een regeling mag geen willekeurig of ongemotiveerd onderscheid maken tussen personen of groepen uit de samenleving.10 In dit kader is in Nederland bijvoorbeeld een algemeen boerkaverbod bediscussieerd.11 De Raad van State oordeelde hierover dat een dergelijk verbod uitsluitend betrekking heeft op de boerka en de nikab, die in Nederland tot nu toe door een zeer beperkt aantal personen, moslim vrouwen, wordt gedragen. Daarmee zou een niet gerechtvaardigd onderscheid worden gemaakt, dat rechtstreeks betrekking zou hebben op de godsdienst.12 Wat betreft arbeidsuitbuiting dient te worden beoordeeld of de strafbaarstelling aldus niet ten onrechte bepaalde groepen mensen discrimineert.

Gelet op het voorgaande zijn de relevante vragen bij dit beginsel: