4.8 Daadstrafrechtbeginsel

Het Nederlandse strafrecht wordt ook wel een daadstrafrecht genoemd. Er moet door een rechtssubject iets zijn gedaan. Het enkele ‘zijn’ kan geen strafbaar feit opleveren. Niet de dader als sociaal schadelijk individu, maar diens handelen is doorslaggevend.1 Aan de gedraging wordt de eis van de ‘uiterlijke waarneembaarheid’ gesteld.2 Gedachten en gevoelens zijn strafrechtelijk vrij.3 Naast het beginsel van mens rea, moet dus sprake zijn van een actus reus, een ‘schuldige gedraging’.4 In vrijwel alle delictsomschrijvingen wordt in overeenstemming met het uitgangspunt van een daadstrafrecht een bepaalde gedraging als bestanddeel nader en specifiek omschreven.5 Deze gedragingen moeten mede worden bezien in het licht van de overige bestanddelen en zullen per delict verschillen in bepaaldheid. Bij de omschrijving van de delictsgedraging kan de nadruk liggen op handelen of nalaten of op een combinatie van ‘doen en laten’. Indien de nadruk ligt op ‘nalaten’ en de gedraging functioneler en abstracter wordt beoordeeld, wordt het begrip ‘daadstrafrecht’ wat diffuser.6 Bij nalaten is de reden van strafrechtelijke aansprakelijkheid gelegen in het feit dat de persoon door niet te handelen een strafrechtelijk relevant gevolg heeft veroorzaakt of niet heeft voorkomen. De aansprakelijkheid is dus niet gebaseerd op ‘het enkel zijn’ of op ‘alleen gedachten’, maar gegrond op de idee dat de bestaande mogelijkheid een strafrechtelijk gevolg tegen te gaan niet is benut.7 Ook bij onvolkomen delictsoorten (strafbare voorbereiding, poging en samenspanning) komt het daadstrafrechtbeginsel wat minder duidelijk naar voren. Tegelijkertijd staat bij deze delicten een gedraging centraal, die gedraging moet concreet gericht zijn op een bepaald misdrijf. Het gaat dus steeds om feitelijk gevaarzettende handelingen.8 Buruma hanteert als uitgangspunt dat het moet gaan om een gedraging die een verandering teweegbrengt waardoor het delict aantoonbaar dichterbij is gebracht.9 Fedorova en Van Kempen werken dit verder uit: volgens hen dient de gedraging er daadwerkelijk voor te zorgen dat de verwerkelijking van het delict realistischer wordt. De gedraging hoeft op zichzelf niet per se strafwaardig te zijn (het meevoeren van een honkbalknuppel kan bijvoorbeeld geschieden in het kader van een te spelen honkbalwedstrijd, maar kan ook dienen als voorbereiding van een zware mishandeling), als het voldoende aannemelijk reële gevolg van die gedraging dat maar wel is.10 Een gebiedsstrafbaarstelling van verblijf op een door terroristische organisatie gecontroleerd grondgebied verhoudt zich volgens de auteurs moeilijk met het daadstrafrechtbeginsel.11 Het verblijven op zo een gebied betekent immers niet altijd dat de verwezenlijking van een delict in concreto daadwerkelijk realistischer wordt. Van een wezenlijk verband tussen het ‘verblijven’ en het ontstaan van een strafrechtelijk relevante werkelijkheid is dan geen sprake.12

Het daadstrafrechtbeginsel spoort de wetgever aan bij het vormgeven van delictsomschrijvingen gedragingen als bestanddeel op te nemen die kunnen leiden tot strafrechtelijk relevante gevolgen. Een delict dient niet op een dergelijke wijze te worden ontworpen dat ‘het enkele zijn’ of ‘alleen gedachten’ strafbaar zijn.

De relevante vraag bij dit beginsel is aldus: