4.4 Proportionaliteitsbeginsel

Het proportionaliteitsbeginsel heeft betrekking op de vraag of – en zo ja, in welke vorm – inschakeling van het strafrecht evenredig is aan het gedrag in kwestie. De reactie van de staat dient proportioneel te zijn aan de schadelijkheid van de gedraging.1 Is het bijvoorbeeld proportioneel om een relatief eenvoudige overtreding van arbeidswetgeving onder het zware delict mensenhandel te vervolgen? Dit beginsel is niet eenvoudig toepasbaar. Het is vaak moeilijk de (grootte van de) schade van gedrag vast te stellen. Dat hangt ook af van het schadebegrip dat wordt gehanteerd. Het is dus verweven met het schadebeginsel. Bovendien kan verschillend worden gedacht over het gewicht van de reactie van de overheid. Straffen kan worden gezien als afschrikwekkend (generaal of speciaal preventieve werking), maar ook als vergeldend.2 Als een afschrikwekkende reactie de boventoon moet voeren, kan dit zware sancties rechtvaardigen. Verder kan een verscheidene waarde worden toegekend aan de diverse straffen die Nederland kent (gevangenisstraf, werkstraf, leerstraf of geldboete). De bruikbaarheid van het proportionaliteitsbeginsel is dan ook gering omdat een eenduidige en absolute maatstaf ontbreekt waaraan kan worden afgemeten hoe ver strafrechtelijk overheidsingrijpen moet gaan.3 Maar ondanks deze beperking, noopt het proportionaliteitsbeginsel tot het zo goed mogelijk in kaart brengen en tegen elkaar afzetten van de schadelijkheid van een bepaalde gedraging en de consequenties van strafbaarstelling van die gedraging in de maatschappij. Het kan op die manier wel degelijk bijdragen aan de beoordeling van de inhoud en reikwijdte van een delictsomschrijving.

De relevante vragen bij dit beginsel zijn: