5.3 Criteria en overwegingen voor de toedeling van zaken

In de vorige paragraaf bleek welke typen zaken gerechten veelal meervoudig afdoen. Van de meeste zaken is echter niet bij voorbaat duidelijk hoe ze behandeld dienen te worden. De vraag rijst dan ook welke criteria, anders dan die in de wet, een rol spelen bij de toedeling van zaken aan een meervoudige of enkelvoudige kamer.

Incidenteel legt de rechter in een uitspraak uit waarom hij vindt dat meervoudige behandeling de voorkeur verdient. Dat was bijvoorbeeld het geval in een zaak uit 2012 waarin een woningcorporatie een van haar bestuurders aansprakelijk stelde voor vermeend onverantwoorde strategische beslissingen. De rechter verwees de zaak naar de meervoudige kamer en motiveerde deze beslissing als volgt:

Soms haalt een verwijzing naar een meervoudige kamer de krant, zoals gebeurde in een strafzaak tegen relschoppers die demonstreerden tegen de komst van een asielzoekerscentrum:

De omvang en complexiteit, het maatschappelijk belang en de media-aandacht waren in bovenstaande zaak redenen om een zaak door een meervoudige kamer te laten behandelen.2 Uit de enquête in het kader van dit onderzoek bleek dat allerhande overwegingen een rol spelen bij de toewijzing van een zaak aan een of meer rechters, raadsheren en staatsraden. In tabel 5.1 is te vinden welke criteria binnen de rechtbanken belangrijk of zeer belangrijk worden gevonden voor toewijzing aan een zaak aan een meervoudige kamer.3

Zoals verwacht zijn ‘juridische complexiteit’, ‘groot maatschappelijk belang’ en ‘publicitaire gevoeligheid’ in vrijwel alle gerechtsafdelingen belangrijke criteria voor meervoudige behandeling. Deze criteria sluiten aan bij de criteria die gehanteerd worden in het gezamenlijk besluit van de gerechtsbesturen en de Raad voor de rechtspraak om meervoudige zaken ‘zoveel als mogelijk’ op rechtspraak.nl te publiceren, voor zover daarin niet alleen maar standaardformuleringen zijn gebruikt.4

Opvallend is dat de norm van de Raad voor de rechtspraak en de aanwezigheid van gespecialiseerde rechters slechts door de helft van de respondenten belangrijk of zeer belangrijk wordt gevonden. In de afdelingen straf en handel zijn er verhoudingsgewijs minder rechters die waarde hechten aan nieuwe regelgeving als criterium bij de zaakstoedeling dan in de afdelingen bestuur en familie. Een te verwachten nieuwe zienswijze van het gerecht (‘omgaan’) nodigt er in de afdeling bestuur sterker dan in andere afdelingen toe uit om meervoudig te behandelen. Criteria die de respondenten, buiten de in het enquêteformulier aangegeven criteria, zelf te berde hebben gebracht als belangrijk in het proces van zaakstoedeling zijn: emotionele beladenheid (tweemaal genoemd), beschikbare capaciteit, feitelijke complexiteit, kwaliteitsverhoging en terugverwijzing van zaken.

Enkele rechters wezen er in de interviews in dit onderzoek op dat niet in de wet genoemde criteria voor de wijze van afdoening niet op papier zijn gezet, maar min of meer als gewoonterecht gelden. Ze zijn bepaald op basis van intuïtie. Uit een interview met een familierechter bleek dat zaken die gaan over vaststelling van vaderschap of vernietiging van erkenning van vaderschap gevoelig liggen, zeker als er verweer wordt gevoerd. Deze komen bij de meervoudige kamer terecht. Zaken met aspecten van zowel het volwassenen- als het jeugdrecht kunnen in een samengestelde, dus meervoudige kamer komen. Een geïnterviewde bestuursrechter vertelde dat in zijn rechtbank ook zaken die een nieuw rechtsgebied betreffen aan de meervoudige kamer worden toegedeeld, evenals zaken die betrekking hebben op lokale regels welke in strijd lijken te zijn met de formele wet of met internationale verdragen.

Tabel 5.2 geeft weer in welke mate de gerechtsafdelingen van de gerechtshoven, de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het bedrijfsleven bepaalde criteria volgens de respondenten belangrijk of zeer belangrijk vinden bij de zaakstoedeling aan een enkelvoudige kamer. Deze tabel is tot stand gekomen op basis van de enquête die aan de afdelingsvoorzitters van de hoven en het College van Beroep voor het bedrijfsleven is voorgelegd alsmede op basis van een interview met de president van de Centrale Raad van Beroep). Hun werd gevraagd naar de waardering van de criteria van zaakstoedeling aan de enkelvoudige kamer, omdat collegiale rechtspraak bij deze gerechten hoofdregel is. Deze vraag aan de hoven, de CRvB en het CBb vormt dus het spiegelbeeld van die aan de rechtbanken.6

Juridische eenvoud is voor alle afdelingen van de hoven, de CRvB en het CBb reden om een zaak door een unus te laten behandelen. Ook een gering zaaksbelang is daarvoor een belangrijk criterium. Het criterium ‘specialismen van behandelende rechters’ speelt bij de gerechtshoven en de CRvB hoegenaamd geen rol, maar volgens de respondenten van het CBb is specialisatie binnen dit college juist wel een belangrijk criterium voor toedeling aan een alleensprekend raadsheer. De CRvB hanteert als belangrijkste criteria voor toedeling van een zaak aan een enkelvoudige kamer: juridische en feitelijke eenvoud (‘acte clair’ en ‘acte éclairé’). De laatste twee termen duiden erop dat volstrekt duidelijk is hoe de beslissing in een zaak dient te luiden, respectievelijk dat al eerder een soortgelijke zaak is behandeld waarin uitsluitsel is gegeven over de oplossing van het probleem. Daarmee is overigens niet gezegd dat een enkelvoudige behandeling altijd leidt tot een bevestiging van de in hoger beroep aangevallen uitspraak, zo verzekerde de respondent van de CRvB.

Het opleidingsaspect is bij de hoven, weinig verrassend, evenmin een belangrijke factor voor toedeling aan een enkelvoudige kamer. Niettemin benadrukten rechters tijdens de interviews dat afdelingstarters niet alleen in de meervoudige, maar ook in de enkelvoudige kamer van de rechtbank worden opgeleid. Zo vertelde een bestuursrechter dat bij de begeleiding van opleidelingen die enkelvoudige zaken behandelen een ervaren rechter eveneens in toga achter de tafel zit. De opleideling heeft als president evenwel de leiding. De rechters-opleiders gaan niet achterin de zaal zitten, omdat ze tijdens de zitting moeten kunnen ingrijpen als het fout dreigt te gaan.7 Een geïnterviewde handelsrechter zei daarentegen dat in handelszaken de rechter-opleider van een opleideling alleen bij de eerste zitting in toga achter de tafel zit. Daarna gebeurt dat niet meer en observeert hij soms vanuit de zaal; anders richten partijen zich tot de ervaren rechter en dat is onplezierig voor de opleideling.

Er is weinig ander onderzoek waaruit volgt wat gerechten ertoe beweegt om een zaak door een dan wel meer rechters af te laten doen. Langbroek geeft vergelijkbare voorbeelden van zaakstoedeling in drie rechtbanken.8 Uit onderzoek van Marseille e.a. blijkt dat de wijze van behandeling binnen de Raad van State soms afhangt van de aard van de wettelijke regeling waarop het besluit is gebaseerd dat tot het geschil heeft geleid – zo gaan (plan-) schadezaken zonder uitzondering naar een meervoudige kamer –, maar bij zaken die onder het ‘individueel’ bestuursrecht vallen is het beeld divers. Huursubsidie wordt altijd behandeld in enkelvoudige kamer, naturalisatie steevast in meervoudige kamer en rechtsbijstand meestal in een kamer van drie. Niet van invloed op de meervoudige dan wel enkelvoudige afdoening van een zaak blijkt te zijn: van wie het hoger beroep afkomstig is (burger of bestuursorgaan), hoeveel partijen er bij het geschil zijn betrokken, of de burger al dan niet heeft geprocedeerd met professionele rechtshulp en of slechts één dan wel meerdere van de bij het geschil betrokken partijen in hoger beroep zijn gekomen.9 In dit onderzoek is evenmin geconstateerd dat deze elementen van invloed zijn.