8.3.3 Strijd met de numerus clausus

Soms wordt het gesloten stelsel van goederenrechtelijke rechten in verband gebracht met de onmogelijkheid van splitsing van eigendom en kwalificatie van de rechtspositie van de koper als eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde.1 Op grond van deze numerus clausus staat het partijen niet vrij een buitenwettelijk goederenrechtelijk recht in het leven te roepen.2 Zoals hier wordt verdedigd, berust de splitsing van het eigendomsrecht en de verkrijging van een voorwaardelijk eigendomsrecht door de koper echter op artikel 3:84 lid 4 BW en is het derhalve de wet die het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde in het leven roept. Van een door partijen gecreëerd, buitenwettelijk goederenrechtelijk recht is derhalve geen sprake.3

Van een daadwerkelijk nieuw goederenrechtelijk recht is bovendien geenszins sprake. Het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde is een ‘gewoon’ eigendomsrecht, dat behoort tot de wettelijke catalogus van goederenrechtelijke rechten.4 Weliswaar is de bijzonderheid van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde gelegen in het feit dat (de werking van) het recht afhankelijk is van de vervulling van de voorwaarde, maar dit geldt evenzeer voor het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde, dat door wetgever, literatuur en recht spraak zonder schroom wordt erkend en nooit als onbestaanbaar wordt beschouwd vanwege de numerus clausus. Ook in het licht van de functie van de numerus clausus is de splitsing van het eigendomsrecht in een eigendomsrecht onder ontbindende en opschortende voorwaarde niet problematisch te noemen. Met het gesloten stelsel van goederenrechtelijke rechten wordt met name de gemakkelijke verhandelbaarheid van zaken bevorderd, doordat partijen niet bedacht hoeven te zijn op door partijen gecreëerde rechten maar slechts rekening moet houden met de wettelijke catalogus van goederenrechtelijke rechten.5 In het verlengde daarvan bewerkstelligt de numerus clausus helderheid over welke regels van toepassing zijn op welke rechten en staat daarmee in het teken van de rechtszekerheid.6

Aangezien zowel het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde als het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde een eigendomsrecht is, worden derden niet geconfronteerd met een nieuw, onbekend recht dat aan hen tegenwerpbaar is. Weliswaar moeten derden door de mogelijkheid van een zodanige splitsing niet alleen rekening houden met het bestaan van eigendomsrechten op een zaak, maar ook met eigendomsrechten waaraan een voorwaarde is verbonden, die mede de modaliteiten en het voortbestaan van het recht kan bepalen, maar dat is een noodzakelijke consequentie van de erkenning van een voorwaardelijke beschikking waarbij vervulling van de voorwaarde goederenrechtelijke werking heeft. Voor een zodanig stelsel heeft de wetgever bewust gekozen. De splitsbaarheid van het recht als zodanig is vanuit het perspectief van de numerus clausus niet zozeer het probleem. Ook als men zou kiezen voor een andere techniek om de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde te bewerkstelligen, zouden derden de facto rekening moeten houden met voorwaardelijke rechten. Zou men bijvoorbeeld de goederenrechtelijke werking van de vervulling van de voorwaarde willen verklaren aan de hand van de terugwerkende kracht van de voorwaarde, dan laat zich door middel van die fictie weliswaar volhouden dat er gedurende de voorwaardelijkheid slechts ÉÉn eigenaar is en dat deze volledig eigenaar is, maar in feite is zijn rechtspositie net zozeer beperkt door de voorwaarde, omdat vervulling van de voorwaarde met terugwerkende kracht bewerkstelligt dat een ander eigenaar wordt en nadien getroffen beschikkingen door de vervreemder komen te vervallen.7 Ook in een zodanig stelsel worden derden derhalve geconfronteerd met de voorwaarde.

De gevolgen van de confrontatie van derden met voorwaardelijke rechten wordt voor roerende zaken, niet-registergoederen overigens sterk gemitigeerd door de werking van artikel 3:86 BW, op grond waarvan derden worden beschermd indien zij niet op de hoogte zijn van het voorwaardelijke karakter van het eigendomsrecht.8 Ook is van onduidelijkheid over de regels die op het eigendomsrecht onder opschortende of ontbindende voorwaarde moeten worden toegepast– hetgeen de numerus clausus beoogt te voorkomen – geen sprake. Beide rechten zijn immers eigendomsrechten en uit de wet volgt duidelijk welke regels op (de overdracht van) eigendomsrechten van toepassing zijn.9 De bijzonderheid dat deze eigendomsrechten zijn onderworpen aan een voorwaarde, maakt voor de toepasselijkheid van die regels niets uit. Tot slot vormt een van de ratio’s van de numerus clausus – de verhandelbaarheid van goederen – een steun in de rug voor de erkenning van het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde als zelfstandig overdraagbaar recht: aldus wordt bewerkstelligd dat de koper over zijn rechtspositie kan beschikken en de zaak hangende de voorwaarde niet praktisch onoverdraagbaar wordt.10