4.5.1.1 De rechtbank

Civiele zaken worden in de rechtbank behandeld door een enkelvoudige kamer, behoudens wettelijke uitzonderingen (art. 15, eerste lid, Rv). Het tweede lid van dit artikel geeft de rechter veel ruimte om te verwijzen naar een meervoudige kamer. Verwijzing is mogelijk ‘indien de zaak naar het oordeel van de enkelvoudige kamer ongeschikt is voor behandeling en beslissing door één rechter of in andere gevallen.’ Deze gevallen zien bijvoorbeeld op opleidingskamers, waarin minder ervaren rechters onder leiding van een geroutineerde voorzitter praktijkervaring opdoen.1 Verwijzing kan in elke stand van de procedure plaatsvinden. De behandeling van een verwezen zaak wordt voortgezet in de stand waarin zij zich bevindt (derde lid). De meervoudige kamer kan beslissen dat de behandeling, maar niet de beslissing, zal geschieden door een rechter-commissaris (vierde lid; zie paragraaf 4.3.5). Na het wijzen van een tussenvonnis kan de meervoudige kamer de zaak verwijzen naar de enkelvoudige kamer voor verdere behandeling (vijfde lid). Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als een meervoudige kamer in een tussenvonnis de aansprakelijkheid heeft vastgesteld en voor de vaststelling van de hoogte van de schadevergoeding verwijst naar een enkelvoudige kamer.2 Deze kamer kan weer terugverwijzen naar de meervoudige kamer. Verwijzing van de ene naar de andere enkelvoudige kamer of van de ene naar de andere meervoudige kamer is mogelijk met toestemming van het gerechtsbestuur (art. 18, eerste lid, Rv) (zie paragraaf 4.4.2). Dit type verwijzing kan voorkomen bij wraking en verschoning.3

Van kantonzaken en strafzaken bepaalt de wet wel vrij strikt of ze door een unus of een college moeten worden behandeld. Vrijwel alle kantonzaken liggen voor aan één rechter, die meestal bevoegd is te verwijzen naar een meervoudige kamer, waarna de zaak niet meer als kantonzaak geldt (zie paragraaf 4.3.1).

In strafzaken is meervoudige behandeling de hoofdregel (art. 268, eerste lid, Sv), maar behandeling kan ook plaatsvinden door een enkelvoudige kamer ‘indien de zaak van eenvoudige aard is’ (art. 21, vijfde lid, jo. art. 368, Sv).

Het Openbaar Ministerie brengt strafzaken aan bij een meervoudige of enkelvoudige strafkamer, overeenkomstig de eisen van de wet. Strafzaken die behoren tot de competentie van de politierechter (art. 368 Sv), de kantonrechter (art. 382 Sv) of de kinderrechter (art. 495 Sv) worden behandeld door één rechter.4 Alle andere strafzaken gaan naar de meervoudige kamer. Het beroep tegen beschikkingen van de rechter-commissaris of van vorderingen van het OM tot gevangenhouding of gevangenneming komt verplicht bij de meervoudige kamer van de rechtbank terecht. Het gaat hierbij om intern appel, waarvan het voor de hand ligt een dergelijke toetsing aan drie rechters voor te behouden. Ook de behandeling van de verlenging van gevangenhouding of - neming bij verdenking van terroristische misdrijven gebeurt meervoudig, vanwege het ingrijpende karakter van deze dwangmiddelen en de aard van de verdenking (art. 21, vijfde lid, laatste volzin, Sv).5 Naast de wet geven zogeheten appointeringsrichtlijnen richting aan de zaakstoedeling. Daarin hebben gerechten met de parketten van het OM bepaald welke typen zaken meervoudig of enkelvoudig zullen worden behandeld (zie paragraaf 5.4.2).

Bestuurszaken worden in eerste aanleg in behandeling genomen door een enkelvoudige kamer (art. 8:10, eerste lid, Awb). De rechter kan een bestuurszaak naar de meervoudige kamer verwijzen, als hij de zaak ongeschikt vindt voor enkelvoudige afdoening of in andere gevallen (art. 8:10, tweede lid, Awb). Met ongeschiktheid kan worden gedoeld op de complexiteit van de rechtsvraag of de feiten, op te verwachten verschillen van inzicht tussen de rechters of op het maatschappelijk belang van de zaak.6 Een zaak die tevens civiele of strafrechtelijke aspecten heeft, kan de unusrechter verwijzen naar een gecombineerde meervoudige kamer die ook uit leden van de civiele of strafafdeling bestaat.7 Dit gebeurt overigens vrijwel nooit. De ‘andere gevallen’ van lid 2 geven rechtbanken de ruimte om zaken die geschikt zijn voor behandeling in een enkelvoudige kamer toch aan een meervoudige kamer voor te leggen, bijvoorbeeld uit opleidingsmotieven. Het komt ook voor dat rechtbanken zaken van een bepaalde categorie als regel door een meervoudige kamer willen laten behandelen. De gerechten zijn vrij hier een eigen beleid in te voeren.8

Op zijn beurt kan de meervoudige kamer een bestuurszaak naar de enkelvoudige kamer verwijzen, als de zaak bij nader inzien of door nieuw opgekomen omstandigheden geschikt blijkt voor verdere behandeling door één rechter (art. 8:10, derde lid, Awb).9 Verwijzing naar een enkelvoudige dan wel meervoudige kamer kan tot aan de uitspraak in elke stand van het geding plaatsvinden. Een verwezen zaak wordt voortgezet in de stand waarin zij zich bevindt (art. 8:10, vierde lid, Awb). In enkele gevallen is collegiale behandeling evenwel wettelijk verplicht. Zo worden verzoeken tot wraking en tot verschoning altijd meervoudig behandeld (art. 8:18, eerste lid, resp. art. 8:20, eerste lid, Awb). Als verzet wordt gedaan tegen een door een meervoudige kamer gegeven uitspraak, dan wordt het verzet ook behandeld door een meervoudige kamer (art. 8:55, zesde lid, Awb).

Verwijzing is volgens jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep een discretionaire bevoegdheid van de rechtbank waar geen zelfstandig hoger beroep tegen kan worden ingesteld. Wel kan verwijzing worden betwist in geval van hoger beroep tegen de einduitspraak.10 Verwijzing door een meervoudige naar een enkelvoudige kamer moet uitdrukkelijk gebeuren. Na sluiting van het onderzoek ter zitting van de meervoudige kamer kan alleen deze kamer en niet een enkelvoudige kamer beslissen het onderzoek te heropenen.11