12.3.4.2 Het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel (Sopropé, Kamino en Datema)

In paragraaf 7.3.7.3.1 is naar voren gekomen dat de overheid het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel moet eerbiedigen bij het nemen van bezwarende besluiten die zijn gebaseerd op nationale bepalingen die uitvoering geven aan EU-rechtelijke voorschriften. Blijkens de jurisprudentie van het HvJ EU geldt het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel ook voor bestuurlijke boetes die met dergelijke bezwarende besluiten samenhangen.1 Voor wat betreft de beboeting is de zelfstandige betekenis van het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel naar mijn mening relatief gering. In het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie is namelijk de verhouding tot het EVRM expliciet geregeld, die er kort gezegd op neer komt dat bij de uitleg van de grondrechten uit het Handvest het EVRM als richtsnoer wordt genomen.2 Het Handvest kan geen afbreuk kan doen aan de waarborgen van het EVRM, maar deze hoogstens aanvullen.3 Aangezien het EVRM een uitgebreide regeling van de verdedigingsrechten bevat,4 welke rechtstreekse werking hebben, voegt het Handvest voor de fiscale bestuurlijke boete in algemene zin niet veel toe.5

Wel zou het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel aanvullende werking kunnen hebben voor wat betreft het recht van de belastingplichtige om voorafgaand aan een te nemen nadelig besluit in de gelegenheid te worden gesteld zijn standpunt kenbaar te maken.6 Dat recht geldt wanneer de belastingheffing uitvoering geeft aan EU-recht (zoals bij de oplegging van een naheffingsaanslag omzetbelasting),7 en strekt zich ook uit naar de op te leggen boete die met die belastingheffing samenhangt.8 Het EVRM garandeert niet een dergelijk hoorrecht vooraf (naar aanleiding van het voornemen om een boete op te leggen).9 Voor vergrijpboetes is in de Nederlandse wet uitdrukkelijk voorgeschreven dat de boeteling zijn zienswijze vooraf moet kunnen inbrengen. Uit de jurisprudentie van de Hoge Raad volgt echter, dat aan een schending van artikel 5:53 Awb alleen gevolgen worden verbonden als de boeteling daar daadwerkelijk enig nadeel van heeft ondervonden.10 Dat criterium is niet hetzelfde als het ‘andere afloop’-criterium dat het HvJ EU voor wat betreft de gevolgen van een schending van het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel aanlegt.11 Bovendien zijn de gevolgen (als wordt voldaan aan dat criterium) fataal, terwijl de nationale jurisprudentie (als word voldaan aan het nadeel-criterium) uit lijkt te gaan van matiging. In gevallen waarin bij vergrijpboetes aan de boeteling ten onrechte niet vooraf de gelegenheid is gegeven om zijn zienswijze in te brengen, bestaat dus het risico dat het EU-recht meebrengt dat de boete geheel moet vervallen, terwijl op grond van het nationale recht hooguit matiging zou volgen.

Bij verzuimboetes schrijft de nationale wet het geven van de gelegenheid om de zienswijze vooraf in te brengen, niet verplicht voor. Vanwege de geautomatiseerde wijze van oplegging zal die gelegenheid in de praktijk ook veelal achterwege blijven.12 Ook dat kan dus in strijd zijn met het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel,13 waarbij opnieuw moet worden getoetst aan het ‘andere afloop’-criterium. De inbreng die de boeteling in het kader van die toetsing had kunnen leveren, kan bijvoorbeeld bestaan uit het stellen van AVAS, het verdedigen van een pleitbaar standpunt of het aanvoeren van strafverminderende omstandigheden. Aangezien met name ten aanzien van die laatste categorie een andere afloop (matiging) op voorhand niet kan worden uitgesloten, bestaat het reële risico dat verzuimboetes in EU-rechtelijke context vernietigd moeten worden, omdat er geen gelegenheid vooraf is gegeven om te reageren op het voornemen tot oplegging.14 Ik teken daarbij aan dat uit het arrest Sopropé kan worden afgeleid dat het EU-rechtelijke verdedigingsbeginsel geldt voor gevallen waarin de belangen van de boeteling aanmerkelijk worden geraakt.15 Het gesignaleerde risico gaat dus wellicht alleen op voor de hogere verzuimboetes.