5.2.1 Familiezaken

Zes respondenten schreven dat de administratie van hun afdeling enkele malen per jaar een zittingsrooster maakt waarop alle rechters worden ingedeeld.1 Per periode ligt daarmee in beginsel vast welke rechter welke zitting doet. Zittingen worden per zaaksoort gepland; zo zijn er echtscheidingszittingen, jeugdzittingen, gezag- en omgangszittingen, enzovoorts.

Zodra de stukkenwisseling tussen partijen is afgerond en de dossiers compleet zijn, roostert de administratie de binnengekomen zaken op een zitting in en wijst daarmee zaken toe aan een rechter. Eén respondent gaf expliciet aan dat bij de samenstelling van het rooster rekening wordt gehouden met de ervaring, deskundigheid en eventuele specialismen van de rechters. De administratie neemt bij de planning van de afzonderlijke zaken op zitting eveneens ervaring en deskundigheid van de rechters in ogenschouw. Bij twijfel vindt overleg met de afdelingsvoorzitter plaats.

Reeds bij de inventarisatie van de dossiers (piket) beoordeelt een juridisch medewerker, stafjurist of rolrechter of er gronden zijn voor meervoudige behandeling. Volgens zeven respondenten beslist in eerste instantie echter de zittingsrechter over enkel- of meervoudigheid. Drie respondenten vermeldden dat de zittingsrechter en de teamleider/afdelingsvoorzitter gezamenlijk die beslissing nemen. Eén respondent liet weten dat de teamleider beslist of een zaak meervoudig wordt behandeld; een andere respondent schreef dat in zijn rechtbank de rolrechter die taak heeft. In geval van meervoudige behandeling stellen de zittingsrechter en/of de teamleider/afdelingsvoorzitter ook de kamer samen. Een familiezaak kan dus in beginsel aan een kamer worden toegedeeld bij de inroostering op zitting of – daarna – bij de inventarisatie van het zaaksdossier.

Vier respondenten gaven uitdrukkelijk aan dat hun gerechtsafdeling criteria heeft vastgesteld aan de hand waarvan rechters kunnen beoordelen of een zaak naar de meervoudige of enkelvoudige kamer gaat. Volgens één respondent vindt de toetsing gewoonlijk plaats door een juridisch medewerker tijdens het inroosteren van zaken. Bij twijfel wordt overlegd met een stafjurist of rechter. Een andere respondent noteerde dat toedeling van een zaak aan een meervoudige kamer ook tijdens het teamoverleg kan geschieden, met name als er sprake is van nieuwe wetgeving. Een derde respondent schreef dat kinderzaken in zijn rechtbank persoonsgebonden zijn: de kinderrechter behoudt aldus zijn eigen zaken, bijvoorbeeld wanneer verlenging van ondertoezichtstelling aan de orde is.

Een geïnterviewde familierechter vertelde dat als de zittingsrechter heeft bepaald dat een zaak in de meervoudige kamer komt, deze daar voorzitter van wordt. Voorafgaand aan de zitting maakt de rechter een checklist die hij uitdeelt aan zijn collega’s in de meervoudige kamer. De checklist is een samenvatting van de zaak met de stellingen van de eisers en verweerders, het wettelijk kader en eventuele vragen die een zaak oproept. Vervolgens komen de rechters bijeen om te raadkameren; soms zelfs twee keer. De secretaris maakt een conceptbeschikking. Het concept gaat naar alle rechters toe, die daarin wijzigingen kunnen aanbrengen. Is er nog discussie, dan bespreken de rechters dit onderling. Als laatste gaat het concept naar de voorzitter, die de beschikking tezamen met de secretaris ondertekent. De geïnterviewde rechter: ‘We raadkameren dus met z’n vieren.’

Meervoudigheid in familiezaken houdt volgens de meeste afdelingsvoorzitters in dat één of drie rechters de zaak ter zitting behandelen, daarna gedrieën raadkameren en ook meervoudig beslissen.

In zes van de geënquêteerde familieafdelingen wordt geen enkele zaak standaard meervoudig behandeld. De andere familieafdelingen hebben van een select aantal zaken meervoudigheid voorgeschreven; het betreft vooral zaken over gedwongen ontheffing of ontzetting uit de ouderlijke macht. Eén respondent schreef dat in zijn rechtbank de afdelingsvoorzitter deze categorie zaken beoordeelt. In geval van tegenspraak, complexiteit of publiciteitsgevoeligheid wordt de zaak daar meervoudig behandeld. In een andere rechtbank wijst een rechter van instructie ontheffingszaken toe aan een meervoudige of enkelvoudige kamer. Internationale kinderontvoeringen worden in twee rechtbanken steevast meervoudig behandeld; een van die twee doet ook betwiste alimentatieverzoeken meervoudig af. Dit gebeurt als de alimentatieplichtige vermogen in het buitenland heeft, hij eigenaar is van meerdere ondernemingen of de vordering meer dan 7500 euro per maand bedraagt. In een andere rechtbank gaan complexe huwelijksvermogensrechtelijke zaken naar de meervoudige kamer. In weer een andere rechtbank worden op meervoudige zitting geplaatst zaken betreffende de staat van personen (bijvoorbeeld een nietigverklaring huwelijk), zaken waarin een juridisch principiële vraag voorligt (zoals in adoptiezaken), ingewikkelde verdelingszaken, zeldzame, ingewikkelde zaken (bijvoorbeeld over de burgerlijke stand) en ontslag- of schadevergoedingsverzoeken inzake opname in een psychiatrisch ziekenhuis (Wet BOPZ).