8.4.2 Beoordeling of aan nakomingsplicht is voldaan

Een voor de rechtsontwikkeling welkome uitzondering op de rechtspraak dat aan inspanningsverplichtingen is voldaan, vormt een zaak die leidde tot een arrest van de Hoge Raad van 18 november 2016.11 Daaruit volgt dat inspanningsverplichtingen – in dat geval rustend op de gemeente Goeree-Overflakkee tot wijziging van een bestemmingsplan om woningbouw mogelijk te maken – met de nodige zorgvuldigheid moeten worden nageleefd. Dat houdt onder meer in dat een overheid geen eenvoudig te vermijden fouten maakt. In het geval van de gemeente Goeree-Overflakkee had de bestuursrechter het bestemmingsplan vernietigd. De civiele rechter oordeelt dat de gemeente bij het opstellen van het bestemmingsplan ten onrechte niet tijdig akoestisch onderzoek heeft gedaan en op basis van de uitkomst daarvan een bouwvoorschrift in het bestemmingsplan heeft opgenomen. Het bestemmingsplan zou volgens de civiele rechter hoogstwaarschijnlijk in stand zijn gebleven indien daarin een passend bouwvoorschrift zou zijn opgenomen.

Als de gemeente die benodigde zorgvuldigheid onvoldoende in acht neemt en het uit de overeenkomst voortvloeiende besluit om die reden onderuitgaat – met schade voor haar wederpartij tot gevolg – moet het oordeel luiden dat die overheid toerekenbaar is tekortgeschoten.

Eenzelfde uitkomst kende een zaak tussen de gemeente Almelo en een initiatiefnemer jegens wie de gemeente de inspanningsverplichting op zich had genomen een bouwvergunning met vrijstelling te verlenen. De gemeente is – aldus het hof12 – verplicht tot een voortvarende aanpak van de procedure, maar vervolgens heeft de gemeente de oorspronkelijk bij de privaatrechtelijke afspraken tot uitgangspunt genomen planning en de door haarzelf nader geformuleerde termijnen niet gehaald. De gemeente heeft met haar handelen onvoldoende rekening gehouden met de belangen van appellante. Het hof oordeelt dat de gemeente aldus niet aan haar inspanningsverplichting heeft voldaan.

In een uitspraak van de Rechtbank Midden-Nederland13 werd met succes een verklaring voor recht gevorderd dat de gemeente De Bilt tekort is gekomen in de nakoming van haar inspanningsverplichting uit een anterieure overeenkomst. In die overeenkomst heeft de gemeente de verplichting op zich genomen het bouwplan van eiser via een planologische bestemmingswijziging mogelijk te maken. Op de gemeente rustte een inspanningsverplichting om dat doel op voortvarende wijze via de vereiste bestuursrechtelijke procedures te bereiken. Gelet op een exoneratiebeding was de gemeente slechts aansprakelijk voor vernietigde besluiten indien zij ‘aantoonbaar nalatig is geweest’. Bij de daaropvolgende besluitvorming (bestaande uit meerdere besluiten) heeft de gemeente onder andere ‘heldere aanwijzingen’ van de Afdeling niet opgevolgd met vernietiging van het besluit tot gevolg. Die fout ‘getuigt van evidente en vermijdbare onzorgvuldigheid en moet daarom als aantoonbare nalatigheid […] worden aangemerkt’.14 De gemeente is toerekenbaar tekortgeschoten in haar verplichtingen uit de overeenkomst.

Zo speelde in een arrest van het Hof Arnhem-Leeuwarden16 de vraag of de gemeente Groningen een schadevergoeding was verschuldigd voor de beëindiging van een huurovereenkomst met projectontwikkelaar Spring’s. In haar inleidende dagvaarding heeft de gemeente geschreven dat zij de huurovereenkomst op de voet van artikel 7:310 BW wilde ontbinden. Zij heeft aangegeven bereid te zijn conform artikel 7:310 lid 2 BW aan Spring’s een schadeloosstelling te voldoen. De gemeente wilde van dit laatste standpunt terugkomen. Het hof oordeelt dat dit in rechte ingenomen standpunt van een overheidsorgaan als een toezegging kan worden aangemerkt, waarvan de gemeente niet zomaar kan terugkomen.17

Een gemakkelijke beantwoording van de vraag of de overheid haar toezegging is nagekomen is tevens te vinden in een uitspraak van de Rechtbank Noord-Holland uit 2021.18 De gemeente Heiloo had aan de Stichting Theater De Beun in verband met het overnemen van de exploitatie van het theater een brief gestuurd waarin zij heeft toegezegd dat de theatermanager zijn functie ‘zal kunnen blijven uitoefenen op dezelfde voorwaarden en met behoud van alle rechten & plichten zoals hij die bij de stichting had’. Ook heeft de gemeente in het aanstellingsbesluit aangekondigd dat een van de eisen bij aanbesteding voor de exploitatie van het theater zal zijn dat de manager in de nieuwe organisatie dezelfde functie behoudt. Dit heeft de gemeente ook opgenomen in de aanbestedingsleidraad. Uiteindelijk heeft de gemeente die eis in de aanbesteding laten vallen. Dit samenstel van omstandigheden leidt er volgens de rechtbank toe dat het aanstellingsbesluit niet anders kan en moet wor-den uitgelegd dan dat de gemeente een in rechte te honoreren toezegging heeft gedaan jegens eiser dat hij zou overgaan naar de nieuwe exploitant onder gelijke rechten en verplichtingen als hij bij de gemeente had.19 Het verweer van de gemeente dat slechts sprake was van een inspanningsverplichting wordt niet gehonoreerd. Door haar toezegging niet na te komen, heeft de gemeente – aldus de rechtbank – in strijd gehandeld met verschillende beginselen van behoorlijk bestuur, meer concreet het vertrouwensbeginsel, het rechtszekerheidsbeginsel en het zorgvuldigheidsbeginsel.20

Tot slot valt te wijzen op een zaak over de verplaatsing van Rederij Eureka van De Worp naar de stadszijde van de IJssel.21 Als gevolg van rechtmatige publiekrechtelijke besluitvorming is de ligplaats van Rederij Eureka verdwenen. De Rederij stelt dat de gemeente Deventer tijdens een gerelateerde procedure bij de Afdeling een rechtens afdwingbare toezegging heeft gedaan dat zij, naast het treffen van feitelijke maatregelen met betrekking tot de inrichting van een alternatieve locaties, de schade zal vergoeden die redelijkerwijs niet voor rekening van de Rederij behoort te blijven. De rechtbank komt op basis van brieven over de omvang van de schade en de communicatie tussen de Rederij en de gemeente tot het oordeel dat de gemeente inderdaad een toezegging heeft gedaan die zij moet nakomen.