3.2.2 Schade

Uit de in §1.2.1 besproken Latijnse adagia volgt dat schade in de kern een effect is dat verwijtbaar wordt veroorzaakt, immers: nulla iniuria sine actione en nulla actio sine culpa.1 De gedachte dat iedere strafwaardige gedraging (gevaar voor) schade moet veroorzaken is afkomstig uit het Angelsaksische schadebeginsel.2 De belangrijkste auteur op het gebied van dat beginsel is de Engelse filosoof en utilist John Stuart Mill, wiens interpretatie van het schadebeginsel in §1.4.1 al werd geciteerd. Het schadebeginsel geeft antwoord op de vraag wanneer vanuit liberaal oogpunt een gedraging strafbaar mag worden gesteld. Die vraag is relevant, omdat iedere strafbaarstelling een inbreuk op de vrijheden van burgers maakt. Vanuit liberaal oogpunt moeten die inbreuken tot een minimum worden beperkt en zal de overheid aannemelijk moeten maken dat de inbreuk die zij met haar strafbaarstellingen maakt op de vrijheden van burgers opweegt tegen de inbreuk die daarmee wordt voorkomen.

De opvatting dat wederrechtelijk gedrag schade bij derden moet veroorzaken, wordt in de juridische literatuur breed gedragen.3 Alternatieve gronden voor strafbaarstelling, zoals paternalisme en moralisme, kunnen daarin niet op veel steun rekenen.4 De stelling dat de enkele wil om een misdrijf te plegen niet strafbaar zou moeten zijn, wordt bijvoorbeeld ook wel onderbouwd met een beroep op het zogenoemde juricentriebeginsel; het principe dat (straf)recht en moraal zoveel mogelijk van elkaar gescheiden moeten blijven.5 Het liberale uitgangspunt van individuele vrijheid brengt bovendien met zich mee dat het schadebegrip niet te ruim moet worden geïnterpreteerd. De afgelopen decennia is het schadebegrip in de Angelsaksische rechtsfilosofische literatuur echter steeds verder opgerekt, zodat het steeds meer soorten schade omvat.6 Een ruime interpretatie van het schadebegrip leidt weliswaar tot een meer flexibel en daarmee praktisch bruikbaarder schadebeginsel, maar roept ook het gevaar op dat (te) weinig grenzen aan overheidsmacht worden gesteld.7 Een ruimte interpretatie van het schadebegrip is dan ook niet minder gevaarlijk voor de vrijheden van burgers dan het rechtstreeks aanvaarden van (een beperkte vorm van) paternalisme.8

Het is wellicht goed om hier nog kort op te merken dat, hoewel in de literatuur over het schadebeginsel vaak ook gevaar voor schade wordt behandeld, de liberale invulling van het wederrechtelijkheidsbeginsel zich hier beperkt tot daadwerkelijke schade. Bij gevaar voor schade is immers in de kern sprake van een gebrek aan causaliteit. Dat is hiervoor in §2.2 al uitgebreid besproken in het kader van het daadstrafrechtbeginsel. Als nu binnen het bestek van het wederrechtelijkheidsbeginsel gevaar voor schade nogmaals aan bod komt, levert dat niet alleen een herhaling van zetten op, maar wordt mogelijk via een omweg ook afbreuk gedaan aan het daadstrafrechtbeginsel.9 Bovendien is het mijns inziens dogmatisch zuiverder om het vraagstuk van gevaar gescheiden te houden van het vraagstuk van strafwaardige gevolgen. Om die reden wordt de problematiek van gevaar voor schade hier niet opnieuw behandeld, maar wordt hierna gekeken naar de strafwaardigheid van de voltooide strafbare feiten waarvan de voorfase strafbaar is gesteld. Daarbij is, zoals gezegd, met name de aard (§3.2.2.1) en omvang (§3.2.2.2) van de schade relevant.