Voorlichting door de Belastingdienst in rechtsstatelijke context (FM nr. 177) 2022/4.3.4.1:4.3.4.1 Het dispositievereiste sinds BNB 1979/311

Voorlichting door de Belastingdienst in rechtsstatelijke context (FM nr. 177) 2022/4.3.4.1

4.3.4.1 Het dispositievereiste sinds BNB 1979/311

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Op grond van het dispositievereiste zoals geformuleerd in BNB 1979/311, geldt dat de burger, in vertrouwen afgaande op de onjuiste voorlichting, een handeling heeft verricht of nagelaten waardoor hij niet alleen de wettelijk verschuldigde belasting moet betalen, maar ‘daarenboven schade lijdt’. Het criterium van het dispositievereiste bestaat dus uit drie elementen: (i) iets doen of nalaten (‘voortbouwen’), (ii) de relatie tussen het handelen of nalaten en het gevolg (‘causaliteit’), en (iii) een bepaald gevolg (‘daarenboven geleden schade’).1 Het laatste element van schade wordt ook wel ‘dispositieschade’ genoemd.

Met name het derde element, het schade-element, is in het belastingrecht moeizaam gebleken. Wanneer sprake is van daarenboven geleden schade – dus schade naast de te betalen belasting – was in de jurisprudentie van de afgelopen decennia niet erg duidelijk en er was nauwelijks theorievorming voorhanden. Sinds zijn introductie in de fiscale rechtspraak is het dispositievereiste dan ook vaak bekritiseerd om zijn vaagheid en zijn moeizame uitwerking in het belastingrecht, in het bijzonder bij directe belastingen.2

Een arrest waarin was voldaan aan het dispositievereiste in de context van algemene informatie (hier: inlichtingen) betreft BNB 2000/330.3 De Hoge Raad oordeelde (met het Hof) dat belanghebbende, een campingexploitant, bij handhaving van de aanslag, schade zou lijden naast de te betalen belasting:

‘(…) dat belanghebbende afgaande op de verstrekte inlichtingen een extra verhoging van de kampeertarieven voor 1995 achterwege heeft gelaten, terwijl in 1997 de aanslag niet meer kon worden doorberekend, waardoor de belanghebbende bij handhaving van de aanslag schade zal lijden, en dat mitsdien wordt voldaan aan het zogenoemde dispositievereiste (…).’4

Het niet meer kunnen afwentelen van de belasting, die anders was doorberekend in de kampeertarieven, leidt in dit geval tot schade in de zin van het dispositievereiste.5

Relevantie van het dispositievereiste in de rechtspraak

De rechtspraak van de afgelopen decennia laat zien dat het dispositievereiste voor belastingplichtigen een nauwelijks te nemen horde is.6 Uit jurisprudentieonderzoek volgt dat een beroep op het vertrouwensbeginsel bij toetsing aan de twee criteria in veruit de meeste gevallen op het criterium van het dispositievereiste sneuvelt.

Ter illustratie: Jurisprudentieonderzoek (paragraaf 4.3.2.5, Annex I)

Van de 124 uitspraken waarin het beroep op het vertrouwensbeginsel niet is geslaagd, ligt dat in 54 gevallen primair aan het dispositievereiste (ten opzichte van 4 gevallen bij het niet-kenbaarheidsvereiste). In nog eens 23 gevallen faalt het beroep mede op deze eis, bijvoorbeeld een combinatie van bewijslast of de lezing van belanghebbende en het dispositievereiste. In zo’n 62% van de uitspraken speelt het dispositievereiste dus een bepalende rol in een niet-geslaagd beroep op het vertrouwensbeginsel. Bij het niet-kenbaarheidsvereiste was dat veel lager (zo’n 3%).

Het dispositievereiste levert dus lange tijd een serieuze inperking op van de toepassingssfeer van het vertrouwensbeginsel bij voorlichting.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.