7.3.9 Nut van de ondernemingsactiviteit

Ten achtste speelt het nut van de ondernemingsactiviteit een rol bij het bepalen van de bezwaarlijkheid van voorzorgsmaatregelen. Dit gezichtspunt is expliciet genoemd in de gevaarzettingsleer, maar is ook relevant voor het leerstuk van de financiële aansprakelijkheid en de kwalitatieve aansprakelijkheid. Volgens Brunner moet gekeken worden naar het belang waarmee een specifieke schadeveroorzakende handeling wordt aangewend.1 Afhankelijk van het belang dat wordt gediend met de betreffende gedraging, kan een zorgplicht ruim dan wel strikt worden opgevat. Een gedraging die schade veroorzaakt, maar wel maatschappelijk nuttig is, is eerder geaccepteerd. Op die manier kleuren macro-belangen de zorgvuldigheidsnorm nader in.2 Illustratief is het Bloedprik-arrest,3 waarin een patiënt het ziekenhuis aansprakelijk stelde voor schade aan haar gebit. Deze beschadiging zou de patiënt hebben opgelopen toen zij, na het bloedprikken, flauw was gevallen. Volgens annotator Brunner was de bloedprik in het belang van de patiënt geweest, niet in het belang van de arts, en was daarom reden om geen onzorgvuldig handelen van het ziekenhuis aan te nemen.4 Indien de gedraging is aangewend om het eigen belang of een commercieel belang te dienen, komt de daardoor veroorzaakte schade daarentegen al gauw voor rekening van de laedens.5 Toch betekent het voorgaande niet dat het nut van de gedraging een algemene rechtvaardiging vormt voor het veroorzaken van schade. Een maatschappelijk nuttige gedraging kan onder omstandigheden onzorgvuldig zijn. Daarbij moet de kanttekening gemaakt worden dat sommige ondernemers niet alleen handelen in hun eigen commerciële belang, maar ook een sociaal nuttige functie hebben. Heeft een onderneming een sociaal nuttige functie, dan moet terughoudend worden omgesprongen met de toepassing van de Kelderluikfactoren. Zo schreef A-G Spier bij het arrest Enschedese vuurwerkramp het volgende:

Een in het oog springend voorbeeld is de vermeende aansprakelijkheid van een groot olie- en gasbedrijf zoals Shell inzake klimaatverandering. In de rechtszaak die door Milieudefensie tegen Shell is aangespannen,7 betoogt Shell dat het nut van haar ondernemingsactiviteit (het voorzien van energie) groot is voor de maatschappij en dat daarom het stopzetten van haar bedrijfsactiviteiten te bezwaarlijk is.8 De rechtbank overweegt dat de wereld voor een ‘dubbele uitdaging staat’: enerzijds moet klimaatverandering worden tegengegaan en anderzijds moet iedereen toegang hebben tot energie.9 Het nut van de ondernemingsactiviteiten leidt echter niet tot de conclusie dat geen voorzorgsmaatregelen hoeven te worden genomen.