7.2.4.1 De relativiteit bij rechtsinbreuk

423. Een inbreuk op een subjectief recht is onrechtmatig. Onder het begrip subjectief recht vallen ruwweg1 absolute rechten2 en persoonlijkheidsrechten.3 In de literatuur bestaat discussie over de vraag wanneer precies sprake is van een rechtsinbreuk. Zou men aanvaarden dat iedere aantasting van een subjectief recht als gevolg van een gedraging reeds tot onrechtmatigheid leidt, dan zou dat een te ruime aansprakelijkheid tot gevolg hebben. Aan het leerstuk van de gevaarzetting zou dan bijvoorbeeld geen eigen positie meer toekomen, omdat dat leerstuk tot uitgangspunt neemt4 dat er (in de regel) zaaks- of letselschade is ontstaan.5 Ik laat deze materie hier rusten, omdat zij voor de vraag hoe de relativiteit bij de rechtsinbreukcategorie moet worden vastgesteld niet van belang is.

424. Als uitgangspunt is de reikwijdte van de persoonlijke relativiteit bij een rechtsinbreuk duidelijk: het recht beschermt de rechthebbende op wiens recht inbreuk is gemaakt.6

425. De vragen van zakelijke en ontstaansrelativiteit zijn bij deze categorie lastiger te beantwoorden. De aard, inhoud en het doel van het geschonden subjectieve recht bepalen in het algemeen waartegen dat recht bescherming wil bieden.7 Waar het subjectieve recht een uitgewerkte wettelijke regeling kent, biedt de wet (of bijvoorbeeld een verdrag dat het subjectief recht beschermt) ter vaststelling van de relativiteit aanvullende belangrijke aanwijzingen. Ik geef twee voorbeelden.

426. Art. 5:1 lid 1 BW bepaalt dat het eigendomsrecht het meest omvattende recht op een zaak is en de eigenaar daarvan met uitsluiting van eenieder gebruik kan maken. Het eigendomsrecht creëert zo de sfeer waarin derden niet mogen treden. In het verlengde daarvan waarborgt het eigendomsrecht door uitsluiting van derden de vermogenswaarde van het eigendom. De exclusiviteit van het eigendomsrecht heeft ook een economische component: de eigenaar heeft met uitsluiting van anderen de volledige economische exploitatiemogelijkheden van het eigendom. Art. 5:1 lid 3 BW vormt daarvan een gedeeltelijke wettelijke neerslag: de eigenaar verkrijgt de van het eigendom afgescheiden vruchten. In het licht hiervan is begrijpelijk dat het eigendomsrecht beschermt tegen bijvoorbeeld de waardedaling van de zaak door beschadiging, de kosten om de inbreuk op te heffen, de kosten voor herstel van het eigendom en de winstderving omdat de eigenaar door de inbreuk niet ten volle over het eigendom heeft kunnen beschikken.8 Het eigendomsrecht op een stuk grond beschermt weer niet tegen de dood van paarden als gevolg van een over de erfgrens stekende, door de paarden opgegeten, giftige taxusstruik.9 Het eigendomsrecht is gericht op het behoud en de exploitatie van de grond, niet op de bescherming van die paarden.10 In §8.4.1 verdedig ik dat naast (de ratio blijkend uit) de wettelijke regeling van art. 5:1 lid 1 BW (en bijv. een verdragsbepaling als art. 1 EP EVRM) ook de schadevergoedingsregeling uit de Onteigeningswet belangrijke aanknopingspunten biedt, een blauwdruk vormt, voor de beschermingsomvang van het eigendomsrecht.

427. Een vergelijkbare benadering geldt voor bijvoorbeeld het huurrecht. Ook daar is de aard en inhoud van het recht relevant voor de omvang van de bescherming: het huurrecht op een (230a of 290-)bedrijfsruimte biedt de huurder het recht – behoudens wettelijke en contractuele beperkingen en de rechten van de verhuurder – om het gehuurde ongestoord economisch te exploiteren. Dit volgt reeds uit de aard van het recht: huur van bedrijfsruimte.11 Daarom valt bedrijfseconomische schade als gevolg van inbreuk op dat huurrecht door derden als uitgangspunt onder het beschermingsbereik van dat recht. Het huurrecht op een woning strekt naar zijn aard echter niet tot bescherming van economische exploitatie, maar tot bescherming van ongestoord woongenot.12 Daarom leidt een gebruiksbeperking van een gehuurd woonhuis niet tot een aanspraak op eventuele als gevolg daarvan gederfde winst – bijvoorbeeld omdat de beperking de exploitatie van een thuiswinkel blokkeert. Het huurrecht op woonruimte beschermt dus tegen andere schade dan het huurrecht op bedrijfsruimte.