1.6.1.0 Introductie

Artikel 885 OBW somt de gronden op voor onwaardigheid in het versterferfrecht en luidt bij de invoering in 1838 als volgt:

De Nederlandse wetgever heeft zich bij het opstellen van deze bepaling laten inspireren door de Code Civil en het Romeinse recht. De eerste twee gronden komen vrijwel geheel overeen met de eerste twee gronden van artikel 727 CC.1 Indirect gaan deze gronden op het Romeinse recht terug. Het oudere recht, zowel hier als in Frankrijk, heeft onwaardigheid van de Romeinen overgenomen. Hoewel door de rechter destijds ook andere redenen dan bij de Romeinen waren aanvaard, zijn de eerste twee gronden uit de CC de Romeinen niet onbekend.2 In artikel 727 CC zijn de gronden beperkt en teruggebracht tot drie.3 De derde en vierde grond komen in het Franse recht niet voor. Hierbij heeft de wetgever rechtstreeks geput uit het Romeinse recht.4 Dat betekent dat alle gronden uit artikel 885 OBW zijn terug te voeren op het Romeinse recht.

Weve meent dat de onder 3 en 4 genoemde gronden niet tot onwaardigheid behoren te leiden.5 Het gaat hierbij volgens hem veeleer om een vergrijp tegen de benoemde erfgenaam of legataris, die daardoor benadeeld wordt, dan tegen de erflater.6 Deze mening is niet alom gedeeld.7 Van der Kemp stelt in mijn ogen terecht dat de erflater het recht heeft om naar eigen goeddunken over zijn bezittingen te beschikken, en wanneer iemand de uitoefening of de werking van dat recht belet of belemmert, dan tast hij ontegenzeggelijk de erflater aan in een van zijn gewichtigste rechten, dat niet genoeg gewaarborgd kan worden.8

Ook Asser kan zich vinden in de toevoeging van deze twee onwaardigheidsgronden. Volgens hem gaat het hierbij om misdrijven van zodanige aard dat de daders het in alle opzichten verdienen van de erfenis te worden uitgesloten.9 Met Asser ben ik bovendien van mening dat bij het ontbreken van deze gronden de erfgenaam voordeel kan trekken uit zijn eigen misdrijf. Doel en strekking van onwaardigheid is juist om dat te voorkomen.10

De Code Civil kende nog een derde onwaardigheidsgrond in artikel 727 CC. Deze grond is door de Nederlandse wetgever niet overgenomen. Volgens deze bepaling is – op een enkele uitzondering na11 – als onwaardig uitgesloten de meerderjarige erfgenaam, die van een jegens de erflater gepleegde moord kennis draagt, maar daarvan geen aangifte aan het gerecht heeft gedaan.12 De reden voor terzijdestelling van deze bepaling is dat de Nederlandse wetgever het als onzedelijk heeft aangemerkt iemand uit geldelijk belang te verplichten een misdaad aan te geven. Op elke burger rust de plicht een misdrijf aan te geven indien hij daarvan kennis draagt en er bestaat geen grond om de erfgenaam die dit nalaat meer te straffen dan elke andere burger, aldus de wetgever.13 Bovendien kan deze grond gemist worden, nu misdrijven van dien aard zelden verholen blijven.14 Voorts strookt het met de ratio van onwaardigheid deze onwaardigheidsgrond niet op te nemen, aangezien het niet de onwaardige is die zich ernstig tegen de erflater heeft misdragen.

In de navolgende paragrafen worden de verschillende leden van artikel 885 OBW elk kort afzonderlijk besproken.15