8.10.1 Het uitgroeien van het eigendomsrecht

Het eigendomsvoorbehoud heeft – als verschijningsvorm van een overdracht onder opschortende voorwaarde – de strekking dat de verkrijger onvoorwaardelijk eigenaar wordt, indien de voorwaarde, waarvan de eigendomsoverdracht afhankelijk is gemaakt, in vervulling gaat. Dat de koper door betaling van de verschuldigde tegenprestatie onvoorwaardelijk eigenaar wordt, staat derhalve buiten kijf.1 Er bestaat daarentegen weinig aandacht voor de vraag op welke wijze deze onvoorwaardelijke eigendomsverkrijging plaatsvindt.

Geregeld wordt volstaan met de constatering dat hert eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde door vervulling van de voorwaarde ‘uitgroeit’ tot een onvoorwaardelijk eigendomsrecht.2 Maar hoe laat zich binnen het goederenrechtelijk systeem verklaren dat dit recht zich na vervulling van de voorwaarde kan ontpoppen als een onvoorwaardelijk eigendomsrecht? Dit rechtsgevolg vloeit voort uit de systematiek van het Nederlandse recht bij een voorwaardelijke beschikking, waarin de voorwaarde aan het eigendomsrecht zelf wordt verbonden. Gedurende de periode van onzekerheid bestaan er twee eigendomsrechten die niet alleen elkaars complement vormen, maar ook spiegelbeeldig zijn, in die zin dat zij elkaar uiteindelijk uitsluiten. Zowel het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde als het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde heeft het in zich om (weer) onvoorwaardelijk te worden, al naar gelang de voorwaarde in vervulling gaat of vervalt.

Het uitgroeien van het opschortend voorwaardelijk eigendomsrecht tot een onvoorwaardelijk eigendomsrecht laat zich daarmee verklaren door het feit dat dit eigendomsrecht door vervulling van de voorwaarde zijn werking verkrijgt (vgl. art. 6:22 BW). Doordat tegelijkertijd het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde vervalt, wordt de koper onvoorwaardelijk eigenaar van de zaak. Zo bezien is de vraag op welke wijze het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde kan uitgroeien tot een onvoorwaardelijk eigendomsrecht niets anders dan de vraag hoe het kan dat een verbintenis onder opschortende voorwaarde pas werking verkrijgt op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat en daardoor een volwaardige verbintenis wordt.3

Hiervoor is al opgemerkt dat het opschorten van de werking van een rechtshandeling door middel van een opschortende voorwaarde berust op de door de wet gesanctioneerde partijautonomie.4 Het staat partijen vrij te bepalen dat een overdracht pas effect sorteert op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat.5 Weliswaar verbinden partijen de opschortende voorwaarde aan de overdracht, als gevolg van de doorwerking van de aan de titel of goederenrechtelijke overeenkomst verbonden voorwaarde, maar artikel 3:84 lid 4 BW verbindt aan een dergelijke partijafspraak vervolgens de consequentie dat reeds voordien een recht overgaat dat aan dezelfde voorwaarde is onderworpen. Daarmee transponeert artikel 3:84 lid 4 BW de aan de overdracht verbonden voorwaarde naar het recht dat uit hoofde van die overdracht wordt verkregen. Het staat partijen vrij de rechtsgevolgen van een overdracht vooralsnog in te snoeren, in die zin dat de verkrijger pas (onvoorwaardelijk) eigenaar wordt op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat.

Het uitgroeien van het eigendomsrecht volgt dus uit de mogelijkheid die de wet aan partijen geeft om de werking van de overdracht vooralsnog op te schorten. Daaraan verbindt de wet vervolgens de gevolgtrekking dat gedurende de periode van onzekerheid twee eigendomsrechten bestaan, die door verval of vervulling van de voorwaarde respectievelijk tenietgaan of uitgroeien tot een onvoorwaardelijk eigendomsrecht. Op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat, vindt derhalve geen rechtsovergang plaats. Zoals hiervoor is betoogd,6 voltrekt het ‘derivatieve moment’ van de overdracht zich op het moment dat aan alle vereisten voor overdracht is voldaan en de koper meteen een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde verkrijgt.7 Daarbij moet de gedachte worden verworpen dat op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat ook het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde overgaat – of zelfs door elke deelbetaling gedeeltelijk zou overgaan – op de koper en de koper door samenvoeging en vermenging van beide eigendomsrechten onvoorwaardelijk eigenaar zou worden.8 Als gevolg van vervulling van de voorwaarde gaat het eigendomsrecht onder ontbindende voorwaarde niet over op de koper, maar vervalt dit recht (art. 6:22 BW).9

Eveneens onjuist is de benadering volgens welke het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde van de koper door elke deelbetaling ook gedeeltelijk uitgroeit, als ware het een ballon die door elke betaling gedeeltelijk wordt opgeblazen. Het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde heeft immers tot vervulling van de voorwaarde geen werking. Dit eigendomsrecht krijgt ook niet steeds ‘een beetje meer werking’ door elke deelbetaling die vervulling van de voorwaarde dichterbij brengt. Hoewel de benadering van het gedeeltelijk uitgroeien aanschouwelijk maakt dat het economisch belang van de eigenaar onder opschortende voorwaarde bij de zaak met elke deelbetaling toeneemt, heeft zij rechtens geen waarde. Een opschortende voorwaarde bewerkstelligt dat een verbintenis – of in dit geval: een eigendomsrecht – tot vervulling van de voorwaarde geen werking heeft. Gaat de voorwaarde in vervulling dan verkrijgt de verbintenis of het eigendomsrecht op dat moment in een keer de volledige werking. Het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde verschilt niet in omvang of inhoud al naar gelang de vervulling van de voorwaarde nog lang niet te verwachten is of juist aanstaande is.10

De laatstgenoemde visie lijkt te zijn beïnvloed door het Duitse recht, waarin veelal wordt uitgegaan van een dergelijke organische ontwikkeling van het Anwartschaftsrecht tot het uiteindelijke eigendomsrecht.11 Deze benadering vloeit voort uit de oorsprong van de leer van het Anwartschaftsrecht, zoals zij tot ontwikkeling is gekomen aan het einde van de negentiende eeuw. Zij berust op de gedachte dat wanneer voor de overgang van een recht meerdere vereisten gelden en deze vereisten bovendien achtereenvolgens kunnen worden vervuld, met de vervulling van elk afzonderlijk vereiste de rechtsverkrijging dichterbij komt en meer wordt veilig gesteld.12 Daarmee wordt ook de positie van de verkrijger steeds sterker, nu zijn verwachting dat hij het recht ook daadwerkelijk zal verkrijgen, steeds zekerder wordt. De Anwartschaftsrechtslehre knoopt aan bij deze steeds sterker wordende verwachting, waarin zich een bepaald belang van de verkrijger manifesteert.13 In deze theorie wordt uitgegaan van een stapsgewijze ontwikkeling van de rechtsverkrijging, waarbij dikwijls de vergelijking wordt gemaakt met de nasciturus.14 Bij een dergelijke stapsgewijze benadering ligt de gedachte voor de hand dat het Anwartschaftsrecht ook met elke deelbetaling uitgroeit, nu daarmee vervulling van de voorwaarde immers dichterbij komt.

Deze benadering – waarop de hele ontwikkeling van het Anwartschaftsrecht berust – is symptomatisch voor de gebrekkige dogmatische fundering van dit recht in het goederenrechtelijk systeem. Tekenend is de wijze waarop het Anwartschaftsrecht volgens de heersende leer ontstaat en op welke wijze de uiteindelijke eigendomsverkrijging van de rechthebbende van het Anwartschaftsrecht plaatsvindt. Aangenomen wordt dat het Anwartschaftsrecht niet door de verkoper aan de koper wordt verschaft of overgedragen, maar dat dit recht simpelweg ‘ontstaat’ in de persoon van de verkrijger op het moment dat hij een beschermde rechtspositie heeft.15 Waar dit Anwartschaftsrecht precies vandaan komt, wordt daarbij niet duidelijk.16 In ieder geval is duidelijk dat dit Anwartschaftsrecht van de verkrijger naast het eigendomsrecht van de vervreemder staat, die nog altijd onvoorwaardelijk eigenaar is.17 Op welke wijze een zodanige vermenigvuldiging van rechten zou kunnen plaatsvinden is buitengewoon raadselachtig.18 Nog merkwaardiger wordt deze benadering op het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat. De vervulling van de voorwaarde heeft tot gevolg dat het Anwartschaftsrecht uitgroeit tot het eigendomsrecht van de verkochte zaak.19 Hoe dit Anwartschaftsrecht – dat naast de eigendom van de zaak staat! – zich op dat moment ontwikkelt tot het eigendomsrecht van de zaak blijft buitengewoon duister en is niet minder mystiek dan de gedaanteverwisseling die Gregor Samsa tot wanhoop dreef.20

Men kan zich afvragen of in een dergelijke benadering nog wel gesproken kan worden van een derivatieve rechtsovergang, nu het Anwartschaftsrecht uit het niets ontstaat in de persoon van de verkrijger en vervolgens zelfstandig uitgroeit tot een eigendomsrecht. Terecht heeft Blomeyer zich dan ook gekeerd tegen deze benadering:

En inderdaad wordt door sommigen aangenomen dat bij de eigendomsverkrijging door de koper in het geheel geen sprake is van een derivatieve verkrijging van het recht van diens voorman, maar van een rechtsverkrijging krachtens de wet.22

Problematisch aan deze benadering is dat de verhouding tussen het Anwartschaftsrecht en de eigendom van de zaak buitengewoon onhelder is. Men poogt deze problematiek te versluieren door te spreken van een Minus van het eigendomsrecht, maar in werkelijkheid behandelt het Duitse recht het Anwartschaftsrecht wel degelijk als iets anders dan het eigendomsrecht: als een aliud.23 Gelet op deze onduidelijkheden en het gebrek aan dogmatische fundering verdient het Nederlandse stelsel de voorkeur, waarin het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde gewoon een eigendomsrecht is.24 Daardoor laten zich niet alleen de rechtsgevolgen van de voorwaardelijke overdracht eenvoudig typeren, maar is bovendien ook meteen duidelijk welke bepalingen van toepassing zijn op dit recht, namelijk de bepalingen die betrekking hebben op eigendomsrechten. In die richting gaat ook de Oostenrijkse literatuur, waarin het Anwartschaftsrecht veel meer gelijk wordt gesteld met het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde.25

De hiervoor genoemde bezwaren richten zich ook tegen de in de Nederlandse literatuur wel voorkomende benadering die, onder invloed van het Duitse recht, de rechtspositie van de koper niet zozeer typeert als een voorwaardelijk eigendomsrecht, maar als een goederenrechtelijke aanspraak of niet nader gekwalificeerde eigendomsverwachting, die voortvloeit uit diens beschermde rechtspositie.26

Deze beschermde rechtspositie zou een gevolg zijn van het feit dat de eigendomsverkrijging uitsluitend afhankelijk is van de voldoening van de verschuldigde prestatie, hetgeen hij zelf in de hand heeft. Ook hier blijft onduidelijk op welke wijze deze goederenrechtelijke aanspraak tot ontstaan wordt gebracht, hoe dit recht gekwalificeerd moet worden, welke regels van toepassing zijn en in welke verhouding deze aanspraak staat tot de verkochte zaak zelf.27 Illustratief hiervoor zijn de problemen die in deze benadering bestaan bij de verklaring van het feit dat op de goederenrechtelijke aanspraak gevestigde beperkte rechten na vervulling van de voorwaarde op de zaak zelf komen te rusten. Hiervoor is bovendien al betoogd dat deze benadering uitgaat van een cirkelredenering, nu de positie van de koper pas beschermd is als hem een eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde toekomt.28 Voorts staat zij op gespannen voet met artikel 3:84 lid 4 BW, dat onomwonden uitdrukt dat de koper uit hoofde van de overdracht een recht verkrijgt dat aan dezelfde voorwaarde is onderworpen.