5.2.2 Strafzaken

In de strafafdeling gebeurt de eerste toedeling van een zaak aan een meervoudige of enkelvoudige kamer niet door de rechtbank. De parketten van het Openbaar Ministerie (OM) brengen zaken aan en kiezen het forum: de meervoudige strafkamer, de (gewone of economische) politierechter, de kinderrechter of kantonrechter. De selectie gebeurt aan de hand van wettelijke criteria en dikwijls ook appointeringsrichtlijnen. Deze indiceren welke typen zaken meervoudig of enkelvoudig dienen te worden behandeld. De richtlijnen worden in een gezamenlijk overleg van rechtbank en parket opgesteld en vastgelegd in een jaarlijks convenant. In de convenanten wordt tevens vastgelegd hoeveel meervoudige en hoeveel enkelvoudige zittingen de rechtbank aan het OM aanbiedt. Daarbij kunnen op één zitting meerdere zaken worden behandeld, afhankelijk van de instroom.

Volgens de wet bepaalt (appointeert) de voorzitter van de rechtbank de dag ter terechtzitting op voordracht van de officier van justitie (art. 258, tweede lid, Sv). Formeel deelt dus de rechtbank strafzaken toe aan een meervoudige of enkelvoudige kamer, maar in de praktijk gebeurt dat door het OM. Na binnenkomst van een zaak op de rechtbank staat het de behandelend rechter nochtans vrij een enkelvoudig aangebrachte zaak te verwijzen naar de meervoudige kamer. Een geïnterviewde strafrechter vertelde dat tot rond 2003 het OM nog een stapel zaken aanleverde, waarna de afdelingsvoorzitter besliste op welke zitting die zaak kwam: bij de politierechter of in de meervoudige strafkamer. Deze aanpak is verlaten, omdat de werkwijze van toen ‘onnoemelijk veel tijd’ kostte.

Eén geënquêteerde afdelingsvoorzitter schreef dat in zijn rechtbank de zaken die het OM aanbrengt bij de meervoudige kamer vooraf worden bekeken door het centrale appointeringsbureau van rechtbank en parket. Vijf respondenten vermeldden dat in zaken over gevangenhouding van gedetineerden de voorzitter van de raadkamer een, meestal bindend, advies aan het OM geeft over het te kiezen forum. Dat gebeurt soms in overleg met de rechter-commissaris en altijd na advies van de officier van justitie te hebben ingewonnen.

Meervoudige behandeling in strafzaken betekent volgens alle respondenten: meervoudig zitten, meervoudig raadkameren en meervoudig beslissen. Eén afdelingsvoorzitter voegt toe dat in zeer belangwekkende meervoudige strafzaken ook het uitspreken van het vonnis in aanwezigheid van drie rechters gebeurt.1 Sommige raadkamers in deze gerechtsafdeling behandelen op één zitting een deel van de zaken enkelvoudig en een ander deel meervoudig, bijvoorbeeld bij verlenging van voorlopige hechtenis.

Typen zaken die bijna alle afdelingsvoorzitters noemen als standaard meervoudig te behandelen zaken zijn verkeersongevallen door schuld met dodelijke afloop (exart. 6 WVW), zedenmisdrijven waaronder kindermisbruik, en dikwijls ook openlijkgeweldzaken. In één rechtbank wordt de grens tussen enkel- en meervoudig deels ingevuld aan de hand van de zittingstijd (minder dan 45 minuten zittingstijd in enkelvoudige kamer; meer dan 45 minuten in principe in meervoudige kamer). In een andere rechtbank worden drugszaken afhankelijk van het meegevoerde gewicht van de drugs meervoudig behandeld. Een derde rechtbank behandelt zoal meervoudig: zwaardere stalking-zaken, zwaardere witwaszaken, zaken waarin deelname aan een criminele organisatie ten laste is gelegd of fors geweld is gebruikt, mensenhandelzaken en grote fraudezaken. Een andere grote rechtbank doet conform een convenant met het OM zaken meervoudig af als die gaan over diefstal met geweld, afpersing, witwassen, zware mishandeling of openlijke geweldpleging in vereniging. Respondenten noemden, naast de in de wet voorgeschreven gevallen, nauwelijks zaken die standaard enkelvoudig worden behandeld.