4.4.2 Besluitvorming

De regels die de wet stelt over de wijze van rechterlijke besluitvorming zijn voornamelijk procedurevoorschriften over het beslissen in meervoudige kamer. Zo is bepaald dat de voorzitter van de meervoudige kamer hoofdelijk omvraag doet onder de leden van de kamer en als laatste zelf zijn oordeel geeft. Alle leden van de meervoudige kamer nemen aan de besluitvorming deel. Alle aanwezigen in de raadkamer zijn verplicht tot geheimhouding over de zaak die in meervoudige of enkelvoudige kamer wordt behandeld (art. 7, eerste tot en met derde lid, Wet RO). Verder worden rechterlijke beslissingen op straffe van nietigheid genomen door het in de wet bepaalde aantal rechtsprekers (art. 5, tweede en derde lid, Wet RO). Meervoudige en enkelvoudige kamers moeten hun beslissingen binnen redelijke termijn nemen en motiveren (art. 6, eerste lid, EVRM; art. 121 Gw, art. 5 Wet RO, art. 30 Rv, art. 8:67, tweede lid, en 8:77, eerste lid, Awb, art. 359 Sv). Weigeren om recht te spreken is niet toegestaan (art. 13 Wet algemene bepalingen). De rechtstraditie in Nederland brengt mee dat een kamer, ongeacht het aantal leden waar deze uit bestaat, steeds als eenheid naar buiten treedt. Dat betekent dat de leden van een meervoudige kamer tot een gemeenschappelijke beslissing moeten komen als de kamer uitspraak in een zaak doet. De beraadslagingen daarover noemt men het raadkameroverleg.

De vraag rijst hoe de bepaling over de gezamenlijke besluitvorming van artikel 7, tweede lid, Wet RO, moet worden geïnterpreteerd. Volgens de memorie van toelichting brengt het gebod van deze bepaling mee dat de leden van de meervoudige kamer niet afwezig mogen zijn tijdens de besluitvorming.1 De verplichting tot aanwezigheid wordt wel ruim opgevat, want blijkens de memorie van toelichting hoeven rechters ‘door gebruikmaking van de moderne technologie op het gebied van telecommunicatie’ niet altijd fysiek aanwezig te zijn tijdens het besluitvormingsproces.2 Te denken valt aan vergaderen op afstand door middel van teleconferencing. De rechter dient daadwerkelijk deel te nemen aan het proces dat aan het nemen van een besluit vooraf gaat en het nemen van het besluit zelf. Niet kan dus worden volstaan met het zetten van een handtekening onder de uitspraak. De voorzitter van de meervoudige kamer dient hierop toe te zien.3 Zo dragen de leden van de meervoudige kamer formeel en materieel gezamenlijk de verantwoordelijkheid voor de behandeling en de beslissing.

Voorheen weidde de Wet RO meer uit over de wijze van besluitvorming. Artikel 26, eerste lid, Wet RO (oud) schreef voor in welke volgorde de rechters in meervoudige kamer hun oordeel over een zaak aan elkaar kenbaar moesten maken.4 Deze regel zou verhinderen dat rechters met een beperkt aantal dienstjaren zich zouden laten beïnvloeden door rechters van hogere anciënniteit. Voorts bepaalde artikel 27 Wet RO (oud):

Daarmee werd impliciet erkend dat besluitvorming plaatsvindt bij meerderheid van stemmen. In 1993 zijn deze bepalingen geschrapt, omdat de wetgever ze ‘onnodig, althans belemmerend’ vond.5 Dit lijkt erop te wijzen dat rechters zelf mogen bepalen hoe zij tot beslissingen komen. Uit de praktijk blijkt dat zij streven naar unanimiteit, althans naar een beslissing waarin alle leden van de meervoudige kamer zich kunnen vinden (zie paragraaf 7.8.3). Doet zich in de meervoudige kamer een meningsverschil voor waarin de leden onverzoenlijke posities innemen en daarin volharden, dan wordt beslist bij meerderheid van stemmen. Een lid van de meervoudige kamer dat persisteert in zijn minderheidsstandpunt, dient zich uiteindelijk bij het meerderheidsoordeel neer te leggen en dit te verdedigen als ware het oordeel ook inhoudelijk het zijne. Deze wijze van besluitvorming is echter nergens in de wet vastgelegd; het gaat om rechtstraditie.6

Een fundamentele regel die in de Nederlandse rechtspraak sinds jaar en dag geldt, is het zogeheten geheim van de raadkamer. Over wat er in de raadkamer wordt besproken over aanhangige zaken dient niets naar buiten te komen, ook niet in de uitspraak (art. 7, derde lid, Wet RO). De wet bepaalt voor wie de geheimhoudingsplicht geldt (art. 7, derde lid, en 13 Wet RO). Deze personen zijn de enigen die deelnemen aan de raadkamer.7 De geheimhouding berust op een lange rechtstraditie8 en wordt extensief opgevat: uitlatingen over een zaak buiten de raadkamer zijn niet toegestaan. Het Hof Leeuwarden overwoog hierover:

Rechters spreken dus alleen door hun uitspraken.10 Ook de gegevens die de deelnemers vanwege hun beroepsuitoefening onder ogen krijgen en waarvan ze het vertrouwelijke karakter kennen of vermoeden, moeten geheim blijven (art. 13 Wet RO). Logischerwijs zijn de alleensprekende rechter en de eventueel betrokken juridisch ondersteuner in enkelvoudige zaken, analoog aan artikel 7, derde lid, evenzeer aan geheimhouding gebonden. Schendt een rechter het geheim van de raadkamer, dan begaat hij een ambtsmisdrijf in de zin van artikel 272 Sr. Daarop kan een schriftelijke waarschuwing volgen (art. 46c, eerste lid onder b, Wrra). Na een tweede schending kan de rechter worden ontslagen en loopt hij de kans strafrechtelijk te worden vervolgd (art. 46c, derde lid, Wrra jo. art. 272 Sr).11 Veroordelingen van rechters vanwege overtreding van genoemde bepalingen komen zelden voor.